شماره ۱۹۱: حرف اوّل

 
در صدمین سالگرد قتل عام ارمنیان، سازمانها، انجمنها و رهبران جوامع ارمنی دیاسپورا در کشورهای مختلف دنیا و همین طور حکومت ارمنستان تمام نیروهای خود را بسیج کردهاند تا واقعه کشتار ارمنیان در امپراتوری عثمانی در سالهای جنگ جهانی نخست و ضرورت شناسایی ظلمی را که بر ارامنه رفته است، به جهانیان یادآوری کنند. صدمین سالگرد نسلکشی ارامنه در واقع فرصتی است که در آن ارمنیان میخواهند با مردم جهان صحبت کنند. ارمنیان ایران نیز دست به کار شدهاند تا به دیگر ایرانیان بگویند که قتل عام چه بوده و آنها اکنون چه انتظاری از دولت ترکیه دارند. برای نخستین بار این مناسبت فرصتی شده است تا آنها با جامعه بزرگ ایران سخن بگویند و این سخن الزاماً باید به فارسی باشد. به همین سبب، این شماره هویس که صد سال بعد از ۲۴ آوریل ۱۹۱۵ منتشر میشود، به زبان فارسی است و امیدواریم به جامعه روشنفکری و تحصیلکرده ایرانی کمک کند تا درک روشنتری از واقعه یاد شده و خواستهای امروز ارمنیان پیدا کنند.
در شب ۲۴ آوریل ۱۹۱۵ بیش از دویست نفر از روشنفکران، فعالان سیاسی، نویسندگان و هنرمندان، روزنامهنگاران، پزشکان و وکلای ارمنی در استانبول دستگیر و روانه تبعید شدند و به استثناء چند نفر، باقی به قتل رسیدند. این دستگیری سازمانیافته آشکارترین دلیل برنامهریزی متمرکز برای نابودی رهبران جامعه ارمنی بود، برای از میان برداشتن هر کسی که کوچکترین گمانی میرفت بتواند به همبستگی و هدایت ارامنه ساکن امپراتوری عثمانی بپردازد. در میان دستگیرشدگان بودند کسانی از نمایندگان پارلمان عثمانی، هنرمندان غیرسیاسی، روزنامهنگاران مخالف روشهای انقلابی تا فعالان انقلابی. این دستگیری گسترده مقدمه کوچ اجباری مردم ارمنی عادی شرق امپراطوری به سوی صحراهای جنوب (عمدتاً سوریه امروز) بود. کوچی که در غیاب امکانات در مسیر حرکت زنان و کودکان و سالمندان معنایی جز مرگ اکثریت آنها نداشت. و از مردان بسیاریشان در کار اجباری از گرسنگی و شرایط طاقت فرسا جان باختند یا آشکارا توسط جوخههای مرگ به قتل رسیدند.
واقعیت تاریخی این رویدادها هرچند برای ارامنه، بخصوص ارامنه ساکن کشورهای عربی و غربی که پدربزرگانشان آن قتل عام را دیده یا جان خود را در آن وقایع از دست دادهاند روشن است، امّا برای همه ایرانیان آشکار نیست. واقعیت این است که حتی قشر تحصیلکرده ایرانی درباره این رویدادها چیز زیادی نمیداند. در حالی که آشنایی با این برهه از تاریخ، هم به لحاظ درسهای عمومیای که از منظر درک موقعیت جوامع مسیحی در امپراطوریهای مسلمان دارد و هم فهم مسأله جنوساید Genocide (نسلکشی یا نژادکشی) به عنوان موضوعی انسانی، اهمیت دارد و همچنین مقدمهای است ضروری که بدون آن داوری درباره سیاست انکار ترکیه و اصرار ارمنیان بر شناسایی آن کشتارها نامفهوم باقی میماند. گفتنی است که این دو موضوع هرچند ارتباط تنگاتنگی با هم دارند، امّا دو موضوع متفاوت هستند. چه بسا روشنفکران و اندیشمندانی که در مورد واقعیت کشتار سازمانیافته ارامنه به قصد «حل نهایی» مسأله ارمنی در امپراتوری عثمانی تردیدی ندارند، امّا با سیاست کنونی طرح موضوع نسلکشی در پارلمانهای کشورهای غربی و اصرار بر این که رهبران آن کشورها (از جمله رئیس جمهور آمریکا) لفظ جنوساید را به کار ببرند، موافق نیستند و بیشتر بر تفاهم متقابل با جامعه ترکیه و رهبری آن پای میفشارند.
همه مطالب این شماره را ارمنیها ننوشتهاند. احمد میراحسان شعری بلندی با الهام از واقعه تبعید کومیتاس آهنگساز ارمنی نوشته و بُعد همگانی و همهزمانی فجایعی مانند تبعید این انسان بیگناه را به تصویر کشیده است. بهزاد وفاخواه با استفاده از امکان ارتباطات خود در شبکههای اجتماعی نظرخواهی مختصری کرده و تصویری از میزان آشنایی ایرانیان با این واقعه ارائه نموده است. بابک واحدی (که چند سال پیش همراه محسن قائممقامی کتاب یک اقدام شرمآور نوشته تانر آکچام مورخ تُرک را به فارسی برگردانده) به خواهش ما پیشگفتار این کتاب را بازنگری کرده و برای چاپ در اختیار ما گذاشته و پویا صبوری مقالهای درباره جوانب گوناگون مسأله غرامتها را از انگلیسی به فارسی برگردانده است. این مقاله نخستین بار در مجله فرانسوی زبان نوول آرمنی منتشر شده است. نوشتههای دیگری هم از هموطنان غیرارمنی دریافت کردهایم که در شمارههای آینده به چاپ میرسانیم.
گفتیم که صدسالگی قتل عام فرصتی است تا ارمنیان ایران به جامعه بزرگ ایرانی توضیح دهند که ماجرای قتل عام ارامنه چه بوده و ابعاد آن به عنوان یک فاجعه انسانی کدامند. برای این کار لِوُن هفتوان میخواهد نمایشنامه آرمنوش را به صحنه ببرد. او متن ترجمه این نمایشنامه را در اختیار ما گذاشته و ما پردهای از آن را در این شماره منتشر کردهایم. ترجمههایی نیز از گارون سرکیسیان و آندرانیک خچومیان داریم که در عرصه ترجمه متون ارمنی فعال و نزد جامعه ایرانی شناخته شدهاند. نیکید میرزایانس از همکاران هویس نیز که از فعالان اجتماعی جامعه ارامنه اصفهان است، با ترجمه نوشتهای درباره مدارک موجود در زمینه نسلکشی ارامنه، در این شماره مشارکت دارد.
در یک کلام مجموعهای که تقدیم خواننده ایرانی میشود حاصل همکاری نویسندگان و مترجمان ارمنی و غیرارمنی است و آرزومندیم به درک جامعتری از مسأله نسلکشی ارامنه به عنوان یک واقعه تاریخی و یک کارزار سیاسی معاصر کمک کند.
 
ر. ص.
 
دوهفته نامه "هویس" شماره 191
۵ اردیبهشت ۱۳۹۴

    Tags: , ,

    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *