آیین بومی سورپ سارکیس

 
محمد عارف
 
  
یکی از آیینهای بومی نمایشی قوم آرمن که ریشهای درونی و عاطفی دارد، مربوط به جوانان مشتاق ازدواج است که اصطلاحاً به آن جشن عشاق میگویند. جشن عشاق بر اساس باورهای سنتی دینی قوم آرمن، متعلق به شخصی دلباخته و عاشقپیشه به نام سارکیس مقدس است که الگو و سرلوحهی دختران و پسران جوان ارمنی قرار گرفته است. در فرهنگ شفاهی قوم آرمن آمده که سارکیس یکی از سرداران شجاع و عاشقپیشهی یونانی بوده که در روزگار خود به طرز شگفتانگیزی به عشق بین انسانها بهویژه دختران و پسران دلباخته، توجه داشته است. در روایتهای عامیانه نقل شده که سرکیس عاشق در یک جنگ ملی کشته میشود و لذا عشاق ارمنی بیش از سایر مردم در سوگ از دست دادن سرکیس دلداده به ماتم مینشینند. اما چون در آیین کهن بومیان فلات آرمن و ایام ترویج مسیحیت ، گریه بر مرده جایز نبوده، پس ارمنیان عاشق همه ساله در روز ۱۴ پتروار (۱۴ فوریه) یا اولین یکشنبهی فوریه یعنی نه هفته قبل از عید پاک، جشنی باشکوه به نام سورپ سارکیس به منظور گرامیداشت سارکیس مقدس بهپا میکنند. آندرانیک هویان نوشته که عید سارکیس مقدس یک هفته قبل از میجینک گرفته میشده است. در روستای خرقان اراک که در این روز بسیار سرد بود به آن سرمای سرکیس مقدس میگفتند و اعتقاد ارامنهی خرقان بر این بود که هر چه هوا سردتر باشد بار و محصول زراعتی آنان فراوان و بهتر میشود.
در آیین نمایشی سنتی سورپ سارکیس یا جشن عشاق، نمایشگران نوجوان و جوان ارمنی در نقش زوجهای شیدای زمانهی خود، با اجرای این آیین موروثی شور و نشاط محسوسی به وجود میآورند. آنان در این روز به جفتهای خود هدایای دلانگیز به همراه شاخههای زیبای گل تقدیم میکنند و روز را با شور و عشق غیرقابلوصفی سپری میکنند. نکتهی اساسی و قابلتوجه در این است که یک روز قبل یعنی روز شنبهی نخستین هفتهی فوریه، دخترها و پسرهای بییار و مشتاق عشق، برای شرکت در جشن عشاق، شباهنگام نانی مخصوص یا کلوچهی شوری که از کلیسا گرفتهاند یا از مغازهها خریدهاند یا خودشان از ترکیب آرد و آب و نمک پختهاند میخورند و باور دارند که تمرد از خوردن نان شور به منزلهی عدم اعتقاد به سارکیس مقدس است. نمایشگران این آیین سنتی ارمنی بر این باورند که با خوردن نان شور مخصوص بی هیچ تردیدی آرزویشان برآورده خواهد شد. کسی که میخواهد نان سورپ سرکیس را بپزد الزاماً باید مجرد یا بیوه یا مطلقه باشد. بنابراین هیچ زن شوهرداری حق پختن نان سورپ سارکیس را ندارد.
دختران و پسران شبانه نان یا کلوچهی شور را میخورند و سپس به خواب میروند. در آیین نمایشی بومی سورپ سارکیس جز نان شور هیچ غذای دیگری حتی یک جرعه آب هم نباید خورده شود زیرا تأثیر نان شور در خواب باعث بر هم خوردن نظم بدنی شخص میشود، بنابراین معتقدند که هر کس به خواب آن شخص آمد و آب برایش آورد، همان شریک زندگی وی خواهد شد.
آنان در این شب با خوردن نان شور خوابهای خارقالعادهای خواهند دید و چون این شب شب مقدس است، پس تمرکز جوانان بر جوانان جنس مخالفشان است که ممکن است هر کدام شریک آیندهی زندگیشان باشد. بنابراین تلاش میکنند ذهن خود را به تصاویر خیالی خود در خواب معطوف کنند تا زوج دلخواه خود را در خواب ببینند. هویک ادگاریان نوشته در روزگاران گذشته دختران ارمنی ساکن روستاهای چهارمحال و بختیاری با خمیر شور نان میپختند و آب هم نمیآشامیدند تا در خواب همسر آیندهشان را ببینند که به آنها آب میدهد.
در فرهنگ عامیانهی قوم آرمن کسی که به خواب هر کدام از جوانان آیین سورپ سارکیس بیاید و لیوانی آب به وی بخوراند، همان شخصی است که شریک زندگی آیندهاش خواهد بود. ارمنیان به این دیدگاه عامهپسند اعتقادی راسخ دارند و چون بدبختی یا خوشبختی انسانها را از مقدورات روزگار میدانند، بیصبرانه مایل به شناخت شریک زندگی خود در خواب هستند.
در این شب رویایی و شگفتانگیز بسیاری از زنان قوم آرمن با قرار دادن یک کاسه آرد یا گندم برشته به اشکال گوناگون پشت در خانهی خود، انتظار قدم مبارک سارکیس مقدس را میکشند و چون ورود آن مرد تمیز و محبوب را قطعی میدانند، پس صبح روز بعد، آن آرد را با احترام برمیدارند و در خانه نگه میدارند. برخی دیگر معتقدند که سارکیس مقدس با اسب خود از جلوی در خانهی آنان خواهد گذشت. بنابراین در سینی خود به دنبال جای پا یا سم اسب سارکیس میگردند.
جوانان مجرد ساکن گیومری روز یکشنبه گندم را ابتدا برشته و سپس آرد میکنند، بعد در یک سینی میریزند و پشت در خانهی خود میگذارند و منتظر میمانند تا اولین پرنده بیاید و از آن آرد برشتهشدهی گندم بردارد و پرواز کند. سپس در کمینگاه خود، مسیر پرواز پرنده را با دقت زیر نظر میگیرند زیرا معتقدند که خانهی عشق خود را در همان سمتی که پرنده نشان داده باید جستجو کنند. بنابراین از آن به بعد، آن مسیر را مقدس فرض میکنند و تا یافتن  شریک زندگی خود از آن مسیر رفتوآمد میکنند.
برخی از جوانان ارمنی که به این آیین باوری راسخ دارند و به آیندهی خود بسیار اهمیت میدهند، یک هفته قبل از فرا رسیدن روز سورپ سارکیس روزه میگیرند و در آن هفت روز فقط غذای گیاهی میخورند زیرا پاک بودن بدن برای خواب خوب دیدن را از ضروریات آن آیین مقدس میدانند. خوردن نان شور در آن شب جوانان را بهشدت تشنه میکند و به همین دلیل آبآورنده را نجاتبخش خود میدانند. چنانچه در نخستین برخورد در خواب شخص کمککننده را شناخت، با اعتقادی راسخ برای به دست آوردنش تلاش میکند و از فردا صبح (یکشنبه) با تقدیم هدیه و گل، عشق خود را به او ابراز میکند و آن روز را مانند سایر عشاق سرخوش از عشق میشوند. اما اگر چهرهی آورندهی آب مشخص نبود یا آشنا نبود، ببیندهی خواب باید با نشانههایی که در خواب دیده از فردا صبح شروع به شناسایی و یافتن آن فرد کند. اما اگر هیچ نشانهای از کسی که در خواب برایش آب آورده در ذهن نداشته باشد، باید یک سال دیگر تنهایی را تحمل کند و اصرار به داشتن جفت مناسب نداشته باشد تا همانکه برایش رقم زده شده در خوابش بیابد. آن دسته از بزرگترها که با قرار دادن سینی آرد در حیاط یا بالکن یا پشتبام یا پشت در خانه، در انتظار قدوم مبارک سارکیس مقدس شب را به صبح میرسانند، چنانچه نشانی از سم اسب در آرد دیدند، معتقدند که آن سال برایشان مبارک و خوشیمن خواهد بود زیرا سارکیس مقدس از کنار آنان عبور کرده و آن آرد را تبرک کرده است. اما چناچه هیچ اثری از سم اسب در آرد مشاهده نکردند باید بلافاصله قربانی بدهند و مراقبت از اعضای خانواده را در آن سال در اولویت اهداف خود قرار بدهند تا بلا از خود و خانوادهشان دور شود. در هر صورت تمام آرزومندان شرکتکننده در جشن عشاق، روز یکشنبه را با حلواهایی که از سبوس گندم و شیره درست کردهاند که به آن پوخیند میگویند، به صحرا میروند و جشن بزرگی میگیرند. برخی نیز خوردنیهای مرسوم دیگری از جمله کله پاچه با خود میبرند.
 چون در فرهنگ ارمنیان شادی و عشق و محبت در سرلوحهی زندگی قرار دارد، آنها آن روز را روز حضور خدا میپندارند زیرا عشاق را پاک و شورانگیز و مهربان میدانند و بر همین اساس، آیین سورپ سارکیس همواره در تمام نقاط ارمنستان برگزار میشود. اخیراً در لابهلای زندگی ماشینی، برخی از جوانان غربزده این روز را با والنتاین یکی میدانند اما افراد سالخورده مخالف آن هستند و این عرف غربی را اهانت به سارکیس میدانند. بر ضلع غربی ستون مرکزی کلیسای سورپ سارکیس جلفای نو اصفهان نوشته شده «این بنای یادبود دیلازتس، شخصی با ایمان و خداترس، و والدین وی سرکیس و ماریام و همسرش تانگخاتون و پسرانش ورادزاین، درابوس، استپانوس و ماریام خانوم است، برای کسانی که التماس دعا دارند…»
منبع: کتاب درخت گیان
 
دوهفته نامه "هویس" شماره 209
۱۴ بهمن ۱۳۹۴
 

 

    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *