زادیـک

 
 
زادیک عیدی است که به شادمانی رستاخیز حضرت عیسی برگزار میشود. البته در تقویمهای کلیسایی اعیاد زادیک و رستاخیز (هامبارتسوم) جدا از هم ذکر شده است ولی در زبان ارمنی و کلیسای ارمنی، اصطلاح زادیک نمایانگر رستاخیز عیسایی است.
در انجیلها چگونگی رستاخیز بهتفصیل شرح داده شده است. عید رستاخیز و عید تولد حضرت مسیح دو واقعهی بسیار مهم عالم مسیحیت و در دوران نخستین پیدایش آیین مسیحیت این اعیاد تنها عیدهای مسیحیان بود و اعیاد دیگر بعدها رواج یافت.
در بامداد این روز مردم دسته دسته به سوی کلیساها میروند و در باداراگ مخصوص شرکت و پس از آن تبرک میشوند. شاراکان خاصی در این روز اجرا میشود که با سخنان شیوا چگونگی رستاخیز مجسم شده را توضیح میدهد. در همین هنگام وعدهی رستاخیز همگانی به مردم داده میشود و رفتگان و درگذشتگان به حیات دوباره و رستاخیز بزرگ امیدوار میشوند. آنگاه انجیلهای چهارگانه خوانده میشود و مراسم باداراگ همچنان ادامه مییابد.
اصطلاح زادیک به طور قطع و یقین تجزیه نشده و مأخذ و معنی آن کاملاً روشن نیست. بعضی زادیک را به معنی قربانی کردن گوسفند یا گوساله میدانند. برخی آن را به عید باسک کلیمیان تشبیه میکنند. همانطور که میدانیم باسک مظهر یک واقعهی بزرگ تاریخی بود که در آن یهودیان از خاک مصر به سرزمین موعود رهنمون شدند.
در ترجمهی کتاب مقدس به زبان ارمنی، باسک به زادیک ترجمه شده و به معنی نقل مکان، جدایی و دور شدن به کار رفته است. بدان سان که یهودیان ترک خاک مصر و رفتن به سوی ارض موعود را یک واقعهی نورانی و شادیآفرین میپندارند، همانطور هم مسیحیان واقعهی رستاخیز را نقطهی پایان رنجها و سختیها و آلام حضرت عیسی میدانند و جالب آنکه مصلوب شدن حضرت عیسی و رستاخیز او با جشنهای باسک یهودیان همزمان بوده است.
ارمنیشناس نامدار، استپان مالخاسیان، در مورد زادیک میگوید: «اصطلاح زادیک از یک عید یهودی که نشانگر رفتن به سوی ارض موعود و عبور از بحر احمر است گرفته شده.» باسِک به معنی گذر و عبور است که در زبان ارمنی زادیک خوانده میشود. در این روز رسم چنین است که گوسفند و گوساله قربانی کنند و همین کار را یهودیان هم در شب حرکت به طرف ارض موعود انجام دادند. زادیک در مسیحیت نمایانگر رستاخیز عیسایی است و به طور کلی معنی عید و شادمانی میدهد.
پاتریک تورگوم در کتاب مقدسین و اعیاد خود، شرح زیر را در مورد لغت زادیک مینویسد: «پیشینیان در اصطلاح زادیک ریشهی کلمهی آزادی را به دست داده و آن را آزاد شدن معنی کردهاند. پارهای هم ریشهی کلمهی جدا شدن (زاد) را در آن دیده و به یاد جدا شدن قوم یهود از خاک مصر و عبور از دریای سرخ واقعهی مزبور را زادیک ترجمه کردهاند. تحقیقات اخیر بیشتر بر معنی جدا شدن تکیه دارد و یک تعریف نجومی نیز بر وصف سابق اضافه شده است.»
البته کسانی هم هستند که هیچ کدام از فرضیههای سابق را نمیپذیرند و میکوشند ثابت کنند که اصطلاح زادیک ریشهی فارسی دارد و معنی آن قربانی کردن است. هایر آلیشان، روحانی و محقق بزرگ ارمنی، تشابه فراوانی میان زادیک ارمنیان، زاد گرجیان، ساد مصریان و سات هندیان میبیند و به عنوان یک الههی بزرگ و مشترک شرقی از آن یاد میکند. به زعم او زادیک مظهر قربانی کردن است و در اصل از اساطیر و داستانهای افسانهای ارمنی گرفته شده و همانند عید شم السنیم مصریان هنگام فرا رسیدن فصل بهار با قربانی کردن گوسفندان برگزار میشده.
با توجه به این تحقیقات میتوان گفت زادیک به طور کلی به معنی جشن و شادمانی را میدهد و عوام به همین جهت زادیک را در موارد مختلف به کار میبرند و زادیک‌‌های بزرگ و کوچک برای خود به وجود آوردهاند.
جالب آنکه درست مقارن با عید زادیک، حشرهای کوچک دیده میشود که عوام آن را زادیک مینامند. این حشره که پوستی گرد و سرخ رنگ با خالهای سیاه دارد در روزهای زادیک پدیدار میشود و تنها حشرهای است که با نام اعیاد شناخته شده و نسبت و رابطهی آن با عید زادیک روشن نیست.
به هر جهت در ترجمهی ارمنی کتاب مقدس، اصطلاح زادیک زیاد به کار رفته و از آن پس تاکنون میان ارمنیان رواج یافته و همواره جشن و سرور و شادمانی از آن برداشت شده است.
مورد مهم دیگر آن است که از اصطلاحات باستانی تنها زادیک است که در کتاب مقدس بارها آمده و از اصطلاحات دیگر مانند وارداوار، زاغگازارد و غیره در کتاب مقدس هیچگونه یادی نشده است.
وقتی آداب و رسوم تودهی مردم مورد مطالعه قرار میگیرد، میبینیم که عوام هنگام بعضی از اعیاد، از خانههای خود بیرون آمده و دستهدسته به دشت و صحرا میرفتند و مراسم خاصی را در هوای آزاد و در میان طبیعت برگزار میکردند. البته بیشتر این رسوم مقارن با فصل بهار و تجدید حیات طبیعت بود و زادیک نیز یکی از همان اعیاد به شمار میرفته است. متأسفانه امروزه از آن همه آداب و رسوم دلنشین باستانی فقط مراسم رنگ کردن تخممرغ و بازی تخممرغ به یادگار مانده و تنها روایات زیر نمایشگر آن آداب و رسوم دیرینهاند:
۱- میگویند پس از آن که مریم مجدلیه به رم عزیمت کرد، در راه اشاعهی آیین مسیح کوشش بسیار کرد. او به حضور تزار تیبریوس رفت و یک تخممرغ سرخ رنگ به وی هدیه داد و بعد به تبلیغ انجیل مشغول شد. البته بدیهی است که این روایت افسانهای بیش نیست.
۲- تخممرغ در همهی ادیان اهمیت خاصی دارد. یونانیان و رومیان قدیم به خدایان خود تخممرغ هدیه میدادند تا بدین وسیله از گناهان دنیوی پاک و منزه شوند. نزد یهودیان باستان نیز تخممرغ اهمیت فراوان داشته و به احتمال نزدیک به یقین مسیحیان این رسم را از آنان گرفتهاند.
یهودیان هنگام عید باسک نان مخصوصی میپختند و ثروتمندان کمی شکر و تخممرغ نیز به آن اضافه میکردند. همچنین باسک بی برهی زادیک و تخممرغ آبپز مفهومی نداشت. هنگام شام تمام اعضای خانواده دور میز باسک گرد میآمدند و به یاد تاریخ ترک خاک مصر، هر کدام با چوبدستی راه میرفت. سپس همگی شام را با خوردن گوشت بره و تخممرغ آبپز سفت آغاز میکردند. گویا انجام این رسم بعدها از جانب مسیحیان پذیرفته شد و تخممرغ آبپز رنگکرده به رسوم زادیک افزوده شد.
در دایرهالمعارف کاتولیک راجع به تخممرغ توضیح زیر داده شده است: «تخممرغ در روزگاران باستان نشانهی طبیعت محسوب میشد. در آغاز بهار مردم به یکدیگر تخممرغ تعارف میکردند. پس از ظهور مسیحیت و مرسوم شدن روزههای مختلف، استفاده از تخممرغ تا اندازهای محدود و جزو مراسم مذهبی و کلیسایی شده. در حال حاضر تخممرغ زادیک نشانگر سنگ قبر حضرت عیسی و رنگ کردن و هدیه دادن آن یک آیین مذهبی است.»
به طور کلی تخممرغ نزد تمام ملل از مظاهر تجدید حیات بوده و رنگ کردن به رنگ سرخ، نشانهی شادمانی و در عین حال قربانی به شمار میرفته. بنابراین رنگ کردن و هدیه دادن آن از اعصار کهن به یادگار مانده است. پس از مسیحیت، تخممرغ سرخ رنگ سمبل خون حضرت مسیح اعلام شد و وارد تشریفات کلیسایی شد.
زرتشتیها هنوز هم در مراسم خود از تخممرغ استفاده میکنند و ایرانیان به رسم روزگاران باستان بر روی سفرهی هفتسین تخممرغ میگذارند. به طوری که حکایت میکنند سلطان جلالالدین ملکشاه سلجوقی هنگام عید به اطرفیانش تخممرغ هدیه میکرد و این عمل جزو مراسم درباری ایران بوده است. در شب عید درباریان با لباس تمام رسمی به حضور شاهنشاه میرفتند و از دست او تخممرغهای طلایی میگرفتند. بعد به نوبهی خود به زیردستان تخممرغ سرخ رنگ میدادند. در حال حاضر بزرگان قوم در روز عید از دست شاهنشاه سکههای طلا به عنوان عیدی میگیرند. به شهادت تاریخ، ارمنیان نیز در فصل بهاران تخممرغ رنگ کرده هدیه میدادند. در اینباره گریگور داتواتسی میگوید:
«شب یکشنبهی اولین هفتهی زادیک، تخممرغ رنگ میکنیم. فلسفهاش این است که تخممرغ مظهر زندگی و تجدید آن است. به عقیدهی دانشمندان قدیم، پوست تخممرغ نشانگر سماوات و سفیدهی آن نشانهی آبهای دنیا و زردهاش نشان زمین و گنجهای نهفته در آن است. ولی رنگ سرخ علامت سرخفام شدن جهان به خون حضرت عیسی است. وقتی تخممرغ را رنگ میکنیم در راه رستگاری خویش گام برمیداریم و پیش از غذا تخممرغ رنگ کرده و آبپز میخوریم. بدین ترتیب رسم کهن رنگ کردن تخممرغ که در قدیم جزو مراسم مذهبی بود، بعدها به مسیحیت انتقال یافت و تا به امروز همچنان برقرار مانده است.
در قوانین کلیسای ارمنی، دستورهای صریح و روشن در این مورد موجود است و اجرای آن در مراسم زادیک اجباری است اما زادیک چنانکه گفتیم عیدی است که در فاصلهی زمانی ۲۱ مارس تا ۲۶ آوریل هر سال برگزار میشود.
 
دوهفته نامه "هویس" شماره 213
۲۵ فروردین 1395
 

    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *