صدوسی‌امین سالگرد تئاتر در جلفای اصفهان

نیکید میرزایانس
 
hooys-farsi-225-2
 
عقاید متفاوتی در مورد اولین اجرای نمایش در جلفای اصفهان بیان شده است. حدود صد سال است که بازیگران و دست‌اندرکاران تئاتر در این مورد اظهارنظر کرده و نوشته‌اند و هر یک در مورد پیشینه‌ی شروع نمایش در جلفا تاریخی را عنوان کرده‌اند.
در روزهای ۲۱ و ۲۳ نوامبر سال ۱۹۱۳ میلادی در مدرسه‌ی ملی مرکزی جلفا که سال‌ها تنها مکان اجرای نمایش بوده، مراسم بیست و پنجمین سالگرد تئاتر جلفا به شکل باشکوهی جشن گرفته می‌شود. در این مورد تیگران آبکاریان آموزگار که سال‌ها دبیر انجمن تئاتر نیز بود، کتابی به نام تئاتر ملی ارامنه‌ی جلفا، ۱۹۱۳-۱۸۸۸ آماده و منتشر و به مناسبت این روز به صورت مجانی در بین حضار و تماشاگران پخش می‌کند. در این کتاب شروع تئاتر در جلفای اصفهان را سال ۱۸۸۸ میلادی و اولین نمایش را «انجیر خچو» می‌داند. سال‌ها بعد در سالنامه‌ی ارامنه‌ی ایران، آبکاریان در مقاله‌ی «تئاتر» می‌نویسد: «تئاتر در جلفا در سال ۱۸۸۶ تولد یافته است». در این مورد و بر اساس نوشته‌ی آبکاریان، آرام یرمیان، ادیب و پژوهشگر ارمنی، اولین اجرای نمایش را سال ۱۸۸۸ اعلام می‌کند. لئون میناسیان صاحب چندین عنوان کتاب درباره‌ی تاریخ و فرهنگ ارمنیان جلفای اصفهان نیز در کتاب تئاتر جلفای اصفهان، تاریخ آغازین را به سال ۱۸۸۶ برمی‌گرداند. تعجب‌آور است که آبکاریان با در دست داشتن اولین اطلاعیه‌ی دست‌نوشته‌ی اجرای نمایش در ذکر تاریخ صحیح آن دچار اشتباه شده است.
این اولین اطلاعیه‌ی نمایش سندی گویاست که نشان می‌دهد اولین پرده‌ی نمایش در تاریخ ۹ فوریه ۱۸۸۷ گشوده شده و در این روز دو وودویل با نام‌های «انجیر خچو» و «هردو گرسنه‌ایم، هر دو پول نداریم» روی صحنه رفته است.
تصحیح تاریخ شروع نمایش در جلفا اولین بار به صورت چاپ مقاله‌ای (دو‌هفته‌نامه‌ی هویس، شماره‌ی ۱۱۱) توسط نگارنده زیر عنوان «به مناسبت ۱۲۵-مین سالگرد بنیاد نمایش (۲۰۱۲-۱۸۸۷)» ارائه شده است.۱
نوشتار فوق ترجمه‌ی بخشی از پیش‌گفتار کتاب سالنامه‌ی تئاتر جلفای اصفهان (۲۰۱۲-۱۸۸۷)، نوشته‌ی بختیار هواکیمیان، مورخ تئاتر و عضو سابق هیأت تحریریه‌ی بخش تئاتر دانشنامه‌ی بزرگ ارمنستان است که خود گواه بر سندیت کامل این تاریخ دارد وغیرقابل‌انکار است.
در ادامه‌ی این نوشتار درباره‌ی دست‌اندرکاران اجرای این نمایش می‌خوانیم: «بگلر آقایان و هوسپ (یوسف) میرزایان بعد از اجرای این دو نمایش در شهر رشت به جلفا می‌آیند و با تنی چند از دوست‌داران این هنر و به منظور بالا بردن سلیقه‌ی هنری اهالی جلفا در تاریخ ۹ فوریه ۱۸۸۷ برای آموزگاران و دانش‌آموزان (۲۶ تماشاگر)، اولین نمایش «انجیر خچو» و «هر دو گرسنه‌ایم، هر دو پول نداریم»، به‌ترتیب اثر امین درگریگوریان و توماس فاسولیاجیان را در خانه‌ی سیمون که متعلق به کلیساست روی صحنه می‌برند که از جمله بازیگران آن باید به استوازادور سرکیسیان و هاروتون درکاراپتیان نیز اشاره کرد… بگلر آقایان پدر بازیگر معروف و شناخته‌شده‌ی ارمنی وارتو دریان است.»2
در این‌جا لازم به یادآوری است که آلنوش دریان، اولین زن فیزیکدان مشهور ایران، بر اساس مستندات ارائه شده‌ی فوق نوه‌ی بگلر آقایان است و مکان تاریخی خانه‌ی سیمون که اولین نمایش در آن اجرا شده است، همان باشگاه سابق ارامنه‌ی جلفا است.
مکان این باشگاه در دهه‌های اول قرن نوزدهم به صورت خانه و باغی متعلق به فردی به نام سیمون بوده که در سال ۱۸۴۳ میلادی توسط خلیفه‌ی وقت جلفا، هوهانس سورنیان  (1842-1848) از کلانتر قوکاس برای کلیسای وانک خریداری می‌شود.خلیفه که روحانی‌ای دانش‌پرور و دانش‌پژوه بود، به منظور ارتقاء دانش عمومی ارامنه‌ی جلفا در این مکان مدرسه‌ی روحانی تأسیس می‌کند اما بعد از مدتی به علت نبود امکانات مالی کافی، این اولین مکان آموزشی خارج از کلیسا تعطیل می‌شود.
در سال ۱۸۸۶ کتابخانه‌ای برای ششصد خانواده که جوانان‌شان خواندن و نوشتن می‌دانستند، تحت نام «انجمن دوست‌داران مطالعه‌ی مسروپی» تأسیس می‌شود که بعدها در سال ۱۹۰۰ به انجمن «رافی» تغییر نام می‌دهد و در نهایت در سال ۱۹۷۲ کتابخانه به کتابخانه‌ی کلیسای وانک انتقال می‌یابد.
در سال ۱۸۹۲ و در زمان خلیفه یسائی تفلیسی این مکان نوسازی می‌شود. در سال‌های ۱۹۱۱ تا ۱۹۳۲ به نام بیمارستان بقوسخانیان مورد استفاده قرار می‌گیرد.۳
باشگاه ارامنه‌ی جلفا که در مکان فعلی رسماً در ۲۱ ژانویه سال ۱۹۳۲ تأسیس شد، در آغاز به صورت یک شرکت سهامی عام بود و سه سال در خانه‌ی کشیش ساهاکیان (نزدیک هتل جلفا) مستقر بود و بعد به مکان فعلی باشگاه انتقال یافت.
«اولین رئیس و بنیان‌گذار باشگاه ت. هوهانسیان بود و هیأت رئیسه‌ی مؤسس آن عبارت بودند از س. هانانیان، ه. م. یسایان ، ه. هانانیان، آ. قوکاسیان، ج. آبکاریان، آ. آدامیان».4
باشگاه در طول سال‌ها فعالیت خود دارای امکانات تفریحی مانند بیلیارد، تنیس (در مکان پشت دیوار ضلع غربی) شده و محل برگزاری سخنرانی‌های متعدد، کنسرت‌های رقص و موسیقی، تئاتر (سن زمستانی در پشت دیوار ضلع شمالی و سن تابستانی در حیاط ضلع غربی) و نمایش فیلم و بازی هفتگی لوتو برای تفریح اهالی جلفا بوده است.
باشگاه پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ فعالیتی نداشته و تنها در زمان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران مدتی محل اسکان موقت مهاجران ارامنه‌ی ساکن خوزستان بوده و هم‌اکنون به صورت رستورانی مشهور تحت اجاره و مالکیت کلیسای وانک ارائه‌ی خدمات می‌کند.
۱- سالنامه‌ی تئاتر جلفای اصفهان، بختیار هواکیمیان، ایروان، ۲۰۱۳، ص۶ و ۷ 
۲- روزنامه آلیک، شماره۱۴۰
۳- فصلنامه‌ی پیمان، مقاله‌ی خانه‌ی تاریخی سیمون، دکتر غلامرضا کیانی، شماره‌ی ۷۲
۴- روزنامه آلیک، شماره ۳
 
دوهفته نامه "هویس" شماره ۲۲۵
۱۴ مهر 1395
 

 

    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *