جنبش قومی- ملی تالشی‌ها در جمهوری آذربایجان در پروسه‌ی تبلور

ترجمه و تنظیم: آرسن نظریان
 
hooys-farsi-235-1

گفت‌وگوی آرام سرکیسیان با وارتان وُسکانیان، کارشناس مسائل ایران و رئیس بخش ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان

٢۶ دسامبر در بخش ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان، میزگردی با موضوع «تالشی‌ها در تاریخ و در عصر حاضر» برگزار شد که در آن کارشناسان و استادان ارمنی و فعالان و کنشگران معروف تالشی شرکت داشتند. وارتان وسکانیان، کارشناس مسائل ایران و رئیس بخش ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان طی مصاحبه‌ای با «آژانس اطلاع‌رسانی»١ راجع به آگاهی و جنبش ملی- قومی تالشی‌ها و همکاری میان ارمنیان و تالشی‌ها در زمینه‌های مورد علاقه‌ی طرفین صحبت کرد.
 
آقای وسکانیان، لطفاً درباره‌ی گفت‌وگوها و بررسی‌های انجام‌شده در این میزگرد صحبت کنید.
– میزگرد با همکاری کرسی ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان و جنبش ملی- قومی تالشی‌ها ترتیب داده شده بود. از تالشی‌ها پنج نفر شامل نمایندگان جنبش به ریاست اکرم همت‌اف/ همت‌زاده۲، رئیس جنبش ملی تالش- مغان شرکت کردند. موضوعات و مسائلی که طی میزگرد مورد بحث و بررسی واقع شد به طور خلاصه جنبش ملی- قومی تالشی‌ها و دورنما و امکانات گسترش علم تالش‌شناسی را دربرمی‌گرفت. نظرات ابرازشده از جانب تالشی‌ها عموماً به سازماندهی مجدد جمهوری آذربایجان مربوط می‌شد که از طرفداران خودمختاری در محدوده‌ی آذربایجان تا استقلال و جدایی از آن کشور در نوسان بود، چیزی که با توجه به عوامل متعدد داخلی و خارجی آذربایجان و منطقه و هم‌چنین خودآگاهی ملی- قومی تالشی‌ها غیرطبیعی نیست. 

 جنبش ملی- قومی تالشی‌ها در حال حاضر در چه مرحله‌ای است؟ آیا تالشی‌ها در فکر خودمختاری هستند یا استقلال؟ 
– البته افراد، کنشگران و گروه‌های متعددی در میان مردم تالش هستند که در زمینه‌ی مسائل سیاسی و اجتماعی بسیار فعال‌اند و علیه رژیم علی‌یف به مبارزه برخاسته‌اند. گرچه به این مبارزات نباید کم بها داد، اما بیش از حد هم نباید آن را بزرگ جلوه داد. انتظار طغیانی وسیع در آینده‌ی نزدیک در تالشستان علیه حکام باکو و یا تجزیه‌ی عنقریب جمهوری آذربایجان در حال حاضر برداشتی غیرواقع‌بینانه است. 
به هرجهت مبارزات تالشی‌ها در چند جهت انجام می‌گیرد: یکی در جهت استقرار نظام دموکراتیک و مردم‌سالار در سراسر آذربایجان فارغ از تعلق قومی و مذهبی، و دیگری منحصراً مبارزه برای احقاق حقوق ملی- قومی که در میان آن‌ها طرفداران خودمختاری و یا استقلال کامل از این کشور با هدف ایجاد کشور مستقل «تالشستان» مثل آن‌چه در قره‌باغ در جریان است، وجود دارند. 
جریان مخالف دیگری که غالباً از حیطه‌ی توجه بیرون می‌ماند، جریانی است که تقریباً در تمامی آذربایجان حضور دارد و شامل گروه‌هایی است که وحدت حول مذهب شیعه را هدف خود قرار داده‌اند. در میان این‌ها گاهی تالشی‌ها، تات‌ها یا ایرانی‌های قفقازی نیز دیده می‌شوند. 
بدین‌ترتیب در قلمرو تالشستان فعلی ایده یا فکر سیاسی واحدی که تالشی‌ها را به سمت هدف معینی هدایت کند وجود ندارد. البته چنین وضعیتی خیلی غیرطبیعی نیست، زیرا تقریباً از دویست سال پیش یعنی زمانی که مناطق تحت سکونت تالشی‌ها به امپراتوری روسیه منضم شد و سپس در تقسیمات کشوری جمهوری اول آذربایجان (١٩١٨) قرار گرفت و اکنون هم بخشی از آذربایجان فعلی است، سیاست مستحیل ساختن مردم تالشستان در جمعیت آذری و محو هویت آن‌ها به طور مداوم و نظام‌مند اعمال شده است. این سیاست نتایج فاجعه‌آمیز دیگری هم برای تالشی‌ها و هم ارمنیان به بار آورده است. 
با کمال تأسف می‌بینیم که سربازان تالشی که در ارتش آذربایجان خدمت می‌کنند به جبهه‌ی قره‌باغ نیز اعزام می‌شوند و قربانی می‌دهند، چیزی که مغایر با منافع دو ملت دوست و همسایه است. از این منظر، اقداماتی که در این زمینه لازم است انجام گیرد، باید معطوف به حداقل تضمین بی‌طرفی قسمت اعظم جمعیت تالشی در رابطه با مسأله‌ی قره‌باغ باشد. 
 
آقای وسکانیان، شما قبلاً اظهار کردید که رژیم علی‌یف از بخش اعظم تالشی‌ها به عنوان «گوشت دم توپ» در برابر ارمنیان استفاده می‌کند. تالشی‌ها به طور کلی چه نقشی در منازعه‌ی قره‌باغ داشته‌اند و در صورت بروز جنگی تازه چه نقشی می‌توانند ایفا کنند؟
– تالشی‌های مشمول خدمت سربازی به طور معمول باید در نیروهای مسلح آذربایجان خدمت کنند. هم‌چنین در واحدهای ویژه‌ی ارتش نیز نظامیان تالشی حضور دارند. در طی جنگ اول قره‌باغ، یک واحد تالشی به فرماندهی همین علی‌اکرم همت‌اف/ همت‌زاده در جبهه‌ی قره‌باغ جنگیده است. اما بسیار جالب است که آقای همت‌زاده در سال ۲۰۱۳ طی سفری به قره‌باغ، که پیش‌تر علیه آن‌ها جنگیده بود، اذعان کرد که شرکت آن‌ها در نبرد قره‌باغ در آن زمان عملی ‌توجیه‌ناپذیر بوده است. در میزگرد مورد بحث، اسماعیل شبانف، یکی دیگر از رهبران ملی- قومی تالش، حتی فراتر از این رفت و گفت که تالشی‌ها هم در آن زمان می‌بایستی مثل اهالی قره‌باغ از جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی جدا می‌شدند. 
در زمینه‌ی نظر و موضع تالشی‌ها در رابطه با مناقشه‌ی قره‌باغ لازم است توضیح داده شود که قسمت اعظم جمعیت تالشی در منطقه‌ی تالشستان زیر بمباران تبلیغاتی رژیم باکو قرار دارد و نتیجه این است که در خیلی از موارد موضع آن‌ها با موضع رسمی دولت آذربایجان تفاوت زیادی ندارد. در مقابل، تعداد قابل‌توجهی روشنفکر و کنشگر سیاسی- اجتماعی وجود دارد که نه تنها مخالف شرکت تالشی‌ها در جنگ و قربانی دادن برای رژیم فاسد باکو که طرفدار همکاری گسترده و همه‌جانبه میان تالشی‌ها و ارمنیان هستند، موضوعی که در میزگرد هم مطرح شد. درواقع یکی از دستاوردهای مهم این میزگرد رسیدن به توافق‌های اولیه راجع به نحوه‌ی تحکیم و گسترش همکاری‌های آتی میان ارمنیان و تالشی‌ها بود که از آن جمله ایجاد یک طرح فعال ثابت با شرکت کنشگران و نمایندگان سیاسی- اجتماعی دو طرف را می‌توان نام برد. هدف از ایجاد چنین طرحی در وهله‌ی اول متبلور ساختن منافع و مصالح مشترک دو ملت و در متن آن خنثی کردن سیاست‌های ضدارمنی و ضدتالشی رژیم علی‌یف است. 
 
 به طور ملموس چه فعالیت‌هایی در توافق‌های حاصله در میزگرد در نظر گرفته شده است؟ 
– توافق شد که در چارچوب طرح یادشده یک کانال دیپلماتیک مردمی ایجاد شود تا از طریق آن، طرف ارمنی با توجه به تجارب و امکاناتش در سطوح دولتی و غیردولتی، تا حد امکان به طرف تالشی کمک کند تا اولاً موارد تضییع حقوق و مسائل و مطالباتش از حکام باکو را بتواند به گوش افکار عمومی برساند و ثانیاً با توجه به قصد و هدف تالشی‌ها دایر بر طرح دعاوی نزد مراجع بین‌المللی، برای احقاق حقوق خود امکانات و کمک و مشاوره‌ی حقوقی در اختیار طرف تالشی قرار داده شود. کوتاه سخن، هدف کلی از ایجاد این طرح به تحقق رساندن کل ظرفیت بالقوه‌ی همکاری ارمنیان و تالشی‌هاست که تا کنون به دلایل مختلف به طور بایسته و شایسته مورد استفاده قرار نگرفته است.
یک دستاورد بسیار مهم دیگر میزگرد به اقدامات آتی ما در زمینه‌ی علم تالش‌شناسی مربوط می‌شود. در نظر داریم در طرح‌ها و برنامه‌های آکادمیک آتی‌مان در این زمینه، همکاران، روشنفکران و صاحب‌نظران تالشی را نیز شرکت دهیم، زیرا به جرأت می‌توان گفت که کرسی ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان تنها مرجعی است که در آن تالش‌شناسی به عنوان یکی از اجزای علم ایران‌شناسی شامل موضوعات درسی متعدد و متنوعی مثل زبان، ادبیات، تاریخ، فرهنگ، مذهب، مردم‌نگاری، جنبش‌های سیاسی، اجتماعی و غیره می‌شود. در سال‌های اخیر تیم فعالی از کارشناسان سطح بالای ایران‌شناس در دانشکده‌ی ما به وجود آمده که امیدوارم وظایف پراهمیت مشروح در بالا را بتواند به بهترین وجه به انجام رساند.  
 
منابع: 
۱- www.1in.am/2070383 
۲- علی‌اکرم همت‌اف یا علی‌اکرم همت‌زاده (متولد ۱۹۴۸) نظامی، سیاست‌مدار، فعال حقوق بشر تالشی جمهوری آذربایجان و تنها رئیس‌جمهور جمهوری خودگردان تالش- مغان (در سال ۱۹۹۳) و رهبر کنونی جنبش ملی تالش است که اکنون به عنوان پناهنده در اروپا به سر می‌برد. همت‌اف با درجه‌ی سرهنگی و به سرکردگی گردانی از تالشی‌ها در جنگ قره‌باغ شرکت کرد. او خود عضو جبهه‌ی خلق آذربایجان به رهبری ایلچی‌بیگ بود و در ١٩٢٢ معاون وزیر دفاع جمهوری آذربایجان شد. در گرماگرم جنگ قره‌باغ، پس از آن‌که نیروهای باکو در حال عقب‌نشینی بودند، تغییر موضع داد و جمهوری خودگردان تالش- مغان را بنیان گذاشت. 
پس از استقرار آتش‌بس و قدرت یافتن حیدر علی‌یف، جمهوری خودخوانده‌ی تالش- مغان با حمله‌ی نظامی آذربایجان ساقط شد. همت‌زاده دستگیر و به اتهام خیانت محاکمه و به اعدام محکوم شد اما با اعتراض شورای اروپا مجازات وی به حبس ابد تبدیل شد. در دوران حبس تحت خشونت و بدرفتاری مأموران آذری قرار گرفت. تا سال ۲۰۰۴ در زندان به سر برد، تا این‌که با فشار سازمان‌های جهانی حقوق بشر زندانی سیاسی شناخته شد و به درخواست شورای اروپا محاکمه‌ای دوباره در مورد وی صورت گرفت. در ۲۰۰۴ از زندان آزاد شد اما تابعیت آذربایجانی وی سلب و به اروپا پناهنده شد.
در سال ۲۰۱۳ سفری به ارمنستان و قره‌باغ کرد. در قره‌باغ طی مصاحبه‌ای اعلام کرد که جنگ قره‌باغ جنگ تالشی‌ها نیست و از مردم خود در جمهوری آذربایجان خواست که در صورت بروز جنگی تازه در آن شرکت نکنند. 
(توضیح مترجم، برگرفته از ویکیپدیای فارسی، پایگاه تالش‌شناسی و غیره 
 
 
دوهفته نامه "هویس" شماره ۲۳۵
۷ اسفند ۱۳۹۵
 
 
 

 

 

    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *