صهیونیسم و ارمنیان

هراچ استپانیان
 
hooys-farsi-237-10
صهیونیسم سیاسی در سال ۱۸۹۷ توسط تئودور هرتزل بنیان‌گذاری شد و هدف آن ایجاد یک کشور یهودی در سرزمین فلسطین بود. هرتزل کارش را با اتخاذ یک موضع‌گیری بر ضد نهضت آزادی‌بخش ارمنستان آغاز کرد. در آن زمان فلسطین و ارمنستان غربی هر دو تحت سلطه‌ی دولت ترکیه‌ی عثمانی بودند. در ارمنستان عثمانی جنگ چریکی مسلحانه‌ای برای آزادی و استقلال جریان داشت و حکومت عثمانی در سرکوب آن عاجز مانده بود. هرتزل سعی داشت عبدالحمید دوم سلطان عثمانی را قانع کند که او می‌تواند در فرو نشاندن نهضت آزادی‌بخش ارمنستان سلطان را یاری کند و در مقابل انتظار دارد که سلطان در فلسطین زمینی برای یهودیان اختصاص دهد. در این باره مفصل‌تر سخن خواهیم گفت ولی در ابتدا بگوییم که پیشنهاد هرتزل حاصل ابتکار و سلیقه‌ی شخصی وی نبوده و زمینه و سابقه‌ی طولانی خود را در تاریخ امپراتوری عثمانی داشت که بجاست با آن آشنا شویم.

عمالیق و عمالقه: دشمنان یهود 
یهودیان دشمنان قوم خود را amalek می‌خوانند که معرب آن عمالیق (و جمع آن عمالقه)، برگرفته از یک روایت عهد عتیق است که طبق آن قومی به نام عمالیق بر یهودیان هجوم آورد و از آن پس یهودیان دشمنان خود را به این نام می‌خوانند و در نظر آنان نابودی کامل این دشمنان برای یهودیان مغتنم است. 
زعمای جامعه‌ی یهود در زمان‌های مختلف اقوام و شخصیت‌های مختلفی را به عنوان عمالیق به یهودیان معرفی کرده‌اند. مثلاً در جنگ جهانی دوم هیتلر مظهر عمالیق بود. پس از تأسیس دولت اسرائیل فلسطینیان جزو عمالیق قلمداد شده‌اند. گفته می‌شود که اخیراً ایران هم از طرف نتانیاهو و یهودیان افراطی به عنوان عمالیق اعلام شده است.۱ 
ارمنیان سابقه‌ای طولانی در عمالیق بودن داشته‌اند و از قرن دهم به بعد جزو عمالیق ذکر شده‌اند.۲ این زمانی است که مهاجرت دسته‌جمعی ارمنیان از ارمنستان به سوی قسطنطنیه و دیگر شهرهای امپراتوری بیزانس شدت گرفته بود. تا آن زمان جوامعی از یهودیان در شهرهای امپراتوری بیزانس زندگی می‌کردند و مشغول تجارت و صنعت بودند. ارمنیان مهاجر بیشتر به صورت نیروی جنگی در ارتش بیزانس به کار گرفته می‌شدند. شماری از این سربازان قدرتی به‌هم زده و گاه حتی به صورت امپراتوران خودکامه بر تاج و تخت امپراتوری بیزانس تکیه می‌زدند. قدرت‌یابی نظامی- سیاسی ارمنیان در بیزانس ظاهراً محدودیت‌هایی برای یهودیان به وجود می‌آورد و لذا یهودیان بیزانس ارمنیان را به دیده‌ی رقیب و دشمن و در نهایت عمالیق می‌نگریستند. پس از سقوط امپراتوری بیزانس و جانشینی آن با امپراتوری عثمانی رقابت بین جوامع یهودی و ارمنی کمابیش ادامه یافت، تا این‌که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به صورت تضاد یهودیان دونمه (یهودیان ظاهرأ مسلمان‌شده) با ارمنیان نمایان شد.
 
 
hooys-farsi-237-11تئودور هرتزل و سلطان عبدالحمید
در اواخر قرن نوزدهم در امپراتوری عثمانی به موازات تشدید استبداد سلطانی و خودکامگی فئودالی و ازهم‌پاشیدگی نظام اقتصادی- اجتماعی، نیروهای خواهان نظم نو نیز در حال رشد بودند. پیشاهنگ این نیروها را بورژوازی موجود در امپراتوری عثمانی تشکیل می‌داد ولی این بورژوازی غیرمتشکل و غیرمنسجم بود. در مناطق غیرترک‌نشین (آلبانی، ارمنستان، سرزمین‌های عربی و غیره) صنعت و تجارت عموماً در اختیار خرده‌بورژوازی غیرترک محلی بود که هر کدام همراه خلق خود درصدد خودمختاری یا استقلال سرزمین‌های خود بودند. بورژوازی ترک اساساً از افسران و صاحب‌منصبان تشکیل می‌شد.بورژوازی صنعتی ترک تقریباً وجود نداشت و بورژوازی تجاری ضعیف ترک حتی در مناطق ترک‌نشین نیز قادر نبود با رقبای غیرترک خود برابری کند. در شهرهای بزرگ امپراتوری تقریباً تمامی تجارت، صنعت، بانک‌ها و مؤسسات اقتصادی در دست غیرترک‌ها بود. در نتیجه در این دوره که دوره‌ی رشد مناسبات سرمایه‌داری در امپراتوری عثمانی بود، اغلب ملل غیرترک امپراتوری از لحاظ فرهنگی و اقتصادی از ترک‌ها پیشی گرفته بودند. در این میان بورژوازی یهودیان دونمه تلاش داشت که رقبای یونانی، ارمنی و عرب خود را از شهرها و بنادر کشور خارج کند.
در چنین جوی تئودور هرتزل برای نخستین بار در سال ۱۸۹۶ کوشید تا به حضور سلطان عثمانی بار یابد. وی قبلاً تقاضای خود را به سمع سلطان رسانده بود. هرتزل تقاضا داشت که سلطان اجازه‌ی مهاجرت دسته‌جمعی یهودیان جهان را به فلسطین صادر و آن سرزمین را به یهودیان واگذار کند. در مقابل او از جانب دوستان یهودی خود تقبل می‌کرد که تمام مشکلات مالی دولت عثمانی را برطرف سازد و به‌علاوه جهت فرونشاندن نهضت آزادی‌بخش در ارمنستان عثمانی اقداماتی به عمل آورد. سلطان تقاضای هرتزل را رد کرد، با این حال وی را به دریافت نشان «مجیدیه» مفتخر ساخت و  از او خواست تا در حل مسأله‌ی ارمنیان دولت عثمانی را یاری کند.۳ 
در همان سال هرتزل در لندن ملاقاتی با آودیس نازاربک، رهبر حزب ارمنی هنچاک، داشت. در آن زمان حزب هنچاک بانفوذترین حزب ارمنی در ارمنستان عثمانی بود و نیروی چریکی نسبتاً بزرگی را در اختیار داشت. هرتزل به نازاربک پیشنهاد کرد که چنان‌چه ارامنه اسلحه را زمین بگذارند او سلطان را متقاعد خواهد ساخت تا در ارمنستان اصلاحاتی به عمل آورد و از درد و رنج ارمنیان بکاهد. در ضمن هرتزل به هم‌مسلکان خود گفته بود تا احتیاط‌های لازم را به عمل آورند تا ارمنیان متوجه نشوند که ما برای منافع خودمان این اقدامات را انجام داده‌ایم. 
به هر حال نازاربک پیشنهاد هرتزل را رد کرد و اظهار داشت که مبارزه با سلطان آشتی‌ناپذیر است. گفتنی است که در همان سال انشعابی در حزب هنچاک انجام گرفت و این حزب نفوذ و قدرت سابق خود را در ارمنستان از دست داد و به جای آن حزب داشناک نقش اول را در جنگ چریکی علیه حکومت ایفا کرد. در ضمن طرفداری صهیونیسم و روزنامه‌های وابسته از امپراتوری عثمانی و شخص عبدالحمید و تقبیح نهضت ارمنیان همچنان ادامه یافت۴ تا این‌که سرانجام هرتزل در سال ۱۹۰۱ موفق شد به حضور سلطان برسد ولی تا آن زمان صهیونیست‌ها توانسته بودند به نفوذ خود نه فقط در جامعه‌ی یهودی و دونمه در امپراتوری عثمانی بلکه در میان روشنفکران ترک آن کشور بیفزایند. 
 

نقش صهیونیسم در پان‌ترکیسم
صهیونیست‌ها در پیدایش و رشد پان‌ترکیسم نقش قابل‌توجهی داشته‌اند. هدف اصلی آنان دستیابی به سرزمین فلسطین و تشکیل حکومت یهودی در خاورمیانه بوده است. صهیونیست‌ها با تشویق اندیشه‌های ترک‌گرایانه و پان‌ترکیستی می‌خواستند از یک سو توجه سردمداران ترکیه را به سرزمین‌های ترک‌نشین خارج معطوف دارند و از سوی دیگر، با تشدید تفرقه بین ترک‌ها و عرب‌ها زمینه‌ی لازم را برای جدایی سرزمین‌های عربی و در آن میان فلسطین از پیکر امپراتوری عثمانی را فراهم سازند.
در میان خارجیانی که در سوق دادن ترک‌ها به سوی ناسیونالیسم و پان‌ترکیسم مؤثر بوده‌اند آرمین وامبری (۱۹۱۳-۱۸۳۲)، شرق‌شناس یهودی مجارستانی، نقش مرموزی ایفا کرده است. وامبری که در سرزمین‌های ترک‌نشین آسیا سیاحت مفصلی کرده و با زبان‌ها و آداب و رسوم اقوام ترک‌زبان به‌خوبی آشنایی داشت، ده‌ها سال قبل از اشاعه‌ی اندیشه‌های پان‌ترکیستی در جوامع ترک‌زبان، نظریات کاملاً بدیعی در امکان اتحاد اقوام ترک‌زبان زیر یک پرچم ارائه داده بود. 
وی در سال ۱۸۶۵ در کتابش، سیاحت در آسیای مرکزی، خاطرنشان می‌کرد که ترک‌های آناتولی (ترکیه) با آذربایجانی‌ها، ترکمن‌ها، ازبک‌ها، قرقیزها و تاتارها از نظر زبان، مذهب و تاریخ خویشاوندی دارند. به نظر وامبری حکومت ترکیه‌ی عثمانی می‌تواند با متحد کردن این اقوام یک امپراتوری عظیم ترکی از سواحل دریای آدریاتیک تا چین برپا سازد و آن‌گاه خیلی کارآمدتر با رقیب شمالی خود یعنی امپراتوری روسیه مقابله کند.۵ 
وامبری خود به عملی بودن پان‌ترکیسم چندان اعتقادی نداشت ولی ایده‌ای که وی مطرح ساخته بود بعدها از سوی کسانی که آمادگی جذب آن را داشتند پذیرفته شد و در محیط مساعد خود رشد یافت. در ضمن باید توجه داشت که روابط نزدیک وامبری با سران بورژوازی ترک احتمالاً در تشویق اینان به پذیرش اندیشه‌های پان‌ترکیستی مؤثر بوده است.۶ جالب این‌که وامبری قبل از حشر و نشر با محافل بورژوازی ترک با دشمن آنان یعنی شخص سلطان عبدالحمید هم تماس نزدیک برقرار ساخته بود. گرچه سلطان به ایده‌های پان‌ترکیستی وامبری اعتنایی نداشت، به هر حال سالی دو بار او را به حضور می‌پذیرفت و درباره‌ی مسائل گوناگون با وی مشورت می‌کرد. وامبری در عین حال با وزارت خارجه‌ی انگلیس و با محافل صهیونیستی سر و سری داشت و هم اوست که ترتیب شرف‌یابی هرتزل به حضور عبدالحمید را داد. 
 
hooys-farsi-237-12   hooys-farsi-237-13

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گرچه مهاجرت تدریجی یهودیان به فلسطین در زمان سلطان عبدالحمید آغاز شده بود اما روند کند آن صهیونیست‌ها را راضی نمی‌کرد، لذا صهیونیست‌ها که از عبدالحمید دلسرد شده بودند از او قطع امید کردند و جانب ترک‌های مخالف سلطان یعنی بورژوازی روبه‌رشد ترک را گرفتند. 
پیشتازان بورژوازی ترک در این زمان «ترک‌های جوان» نامیده می‌شدند که در حزب «اتحاد و ترقی» گرد آمده بودند. مرکزیت این حزب در سال ۱۹۰۶ از پاریس به بندر سالونیک در داخل امپراتوری عثمانی منتقل شد. سالونیک مرکز تجمع یهودیان دونمه بود و از آن به بعد حزب «اتحاد و ترقی» تا حد زیادی تحت نفوذ آنان قرار گرفت.
یکی از موانع بزرگ رسیدن ترک‌های جوان به حکومت، نهضت‌های مسلح آزادی‌بخش ملل غیرترک امپراتوری عثمانی به‌ویژه نهضت ارمنیان بود. به هر حال مذاکرات همکاری برای سقوط عبدالحمید بین ترک‌های جوان و حزب داشناک که در آن زمان کنترل بیشتر نیروهای چریکی ارمنی را در اختیار داشت، آغاز شده بود. وعده‌ی ترک‌های جوان به ارمنیان اتحاد و دوستی ملل ترک و ارمنی در ترکیه‌ی آزاد آینده بود ولی پیش‌شرطی داشت و آن خلع سلاح نیروهای چریکی ارمنی بود. رهبران مردمی چریکی ارمنی با این مذاکرات مخالف بودند. با این حال مذاکرات باند پان‌ترکیستی- صهیونیستی با بوروکرات‌های حزب داشناک ادامه یافت و در نتیجه نیروی چریکی ارمنی که در طی ده‌ها سال شکل گرفته بود به طور کامل خنثی شد، به طوری که پس از کودتا (یا «انقلاب») در سال ۱۹۰۸ و خلع عبدالحمید و برقراری رژیم جدید در ترکیه‌ی عثمانی، در یک سو حکومت پان‌ترکیستی ترک‌های جوان قرار داشت و در سوی دیگر ارامنه‌ی خلع سلاح شده.


نقش پان‌ترکیسم در قتل‌عام ارمنیان
در آستانه‌ی جنگ جهانی اول، حکومت‌گران پان‌ترکیست- صهیونیست ترکیه می‌کوشیدند با توسل به ایدئولوژی پان‌ترکیستی به اهداف خود دست یابند. تشکیلات مرکزی حزب اتحاد و ترقی در سالونیک، خط‌دهنده‌ی استراتژی مشترک صهیونیست‌ها و ترک‌های جوان بود. سفارت انگلیس در استانبول در گزارش محرمانه‌ی مورخ ۲۹/۵/۱۹۱۰ به وزارت خارجه‌ی دولت متبوعش می‌نویسد که الهام‌دهنده‌ی نهضت ترک‌های جوان در بندر سالونیک اساساً یهودیان بوده‌اند.۷ 
در این گزارش درباره‌ی اهداف همکاری ترک‌های جوان و یهودیان چنین آمده است:
یهود می‌تواند با مغزش، با مؤسسات تجاری‌اش، با نفوذ عظیمش بر مطبوعات اروپا و با پول به ترک‌های جوان کمک کند و در مقابل، امتیازات اقتصادی و تحقق نهایی اسرائیل را به دست آورد… یهود با تأمین سرمایه برای ترک‌ها جایگاهی نزد آنان یافته است ولی برای حفظ این جایگاه باید لاقل آنان را در تحقق رویاهای (ملی) تأیید و یاری کند.۸
در گزارش مذکور تأکید شده است که نهضت ترک‌های جوان یک حرکت مشترک یهودی- ترکی بر ضد دیگر ملل امپراتوری عثمانی- عرب‌ها، یونانی‌ها، بلغارها و ارمنی‌ها- است. یهودیانی که اینک موقعیت مؤثری در حاکمیت عثمانی به دست آورده بودند سعی داشتند آتش اختلاف ترک‌ها با ارامنه و یونانی‌ها و عرب‌ها را هرچه بیشتر گرم نگه دارند. بسیاری از دونمه‌ها به طور جدی مشغول تبلیغات ترک‌گرایانه بودند.
 
hooys-farsi-237-14
 
 
 

hooys-farsi-237-15یکی از اهداف مهم حکومت‌گران پان‌ترکیست طبعاً امن‌سازی راه «توران»، یعنی پاک‌سازی راه ارتباطی ترکیه با ترک‌های مشرق‌زمین از عناصر غیرترک بود. تمایلات ملی‌گرایانه‌ی ارمنی و کرد ولایات شرقی ترکیه مایه‌ی نگرانی شدید حکومت بود. از دیدگاه پان‌ترکیستی آنان، به وجود آمدن «ارمنستان» یا «کردستان» به هر شکلی می‌توانست مانعی در راه ارتباط ترکیه با قفقاز و آذربایجان باشد. مسأله‌‌ی ارمنستان حادتر بود و حل آن برای پان‌ترکیست‌ها اولویت داشت. ترک‌های جوان نخست با کمک کردها ارمنیان را از میان برداشتند و سپس خود کردها را هدف گرفتند.
بدین‌سان حکومت‌گران ترکیه علاوه بر نیست کردن «ارمنستان» به یک هدف حیاتی‌تر نیز دست یافتند: بورژوازی ارمنی که بخش عمده‌ی تجارت آسیای صغیر را در دست داشت از میان برداشته شد و بورژوازی ترک و دونمه ضمن تصاحب اموال ارمنیان به‌راحتی در جای آنان نشستند. 
نقش صهیونیست‌ها نیز در قتل‌عام ارمنیان قابل‌بررسی است. جهت‌گیری ضدارمنی هرتزل نزد دونمه‌هایی که به تبلیغ پان‌ترکیسم پرداخته بودند نیز دیده می‌شد. از آن جمله دکتر ناظم، دبیر مسئول مرکزی کمیته‌ی حزب اتحاد و ترقی که ضمناً با صهیونیسم جهانی نیز همکاری داشت و از مهاجرت یهودیان روسیه به خاورمیانه جانبداری می‌کرد۹، یکی از طراحان اصلی قتل‌عام ارمنیان بود. در ضمن در آستانه‌ی جنگ جهانی اول، عناصر متنفذی از جامعه‌ی یهودی امپراتوری عثمانی در کنار پان‌ترکیست‌ها موضع ضدارمنی گرفته بودند.۱۰ 

 
 
 
 
 
 
 
 

در ترکیه‌ی جدید و جمهوری آذربایجان
پس از سقوط امپراتوری عثمانی و روی کار آمدن کمال پاشا (آتاتورک آینده) در ترکیه تضاد بین ارمنیان و حکومت ترکیه همچنان ادامه یافت و در این میان صهیونیست‌ها جانب حکومت ترکیه را گرفتند. کمالیست‌ها از همان آغاز کار سیاست‌های ضدارمنی رژیم سابق در مورد ارمنیان، شامل تعقیب و کشتار و اخراج ارمنیان و حمله به جمهوری ارمنستان را در دستور کار قرار دادند. گفتنی است که اعضای سابق حزب اتحاد و ترقی اینک در حزب «خلق» به رهبری کمال پاشا گرد آمده بودند. گرچه برخی از دونمه‌ها مثل دکتر ناظم، در کشمکش‌های درونی هیأت حاکمه تصفیه شدند ولی جامعه‌ی دونمه به طور کلی در کنار کمال آتاتورک ماند. 
در این دوره روزنامه‌های غربی تحت کنترل صهیونیست‌ها، مقالات فراوانی در تمجید دولت ترکیه و تقبیح نقش ارمنیان در آن کشور انتشار می‌دادند و گاه خاخام‌های متنقدی در این باره سخن می‌گفتند.۱۱ در جنگ ازمیر (۱۹۲۲) بین ترکیه و یونان نیز این موضع‌گیری مشهود بود. ازمیر بندری در ترکیه‌ی عثمانی با ساکنان یونانی، ارمنی، یهودی و ترک بود و یونان نسبت به آن ادعای ارضی داشت. در بحبوحه‌ی جنگ، باندهای مسلح ترک مردم را در معابر کنترل می‌کردند. اگر یهودی بود رهایش می‌کردند و اگر ارمنی یا یونانی بود می‌کشتند.۱۲ در طول سال‌هایی که موضوع شناسایی نسل‌کشی ارمنیان در کنگره‌ی آمریکا مطرح شده، لابی‌های صهیونیستی آن کشور به طرفداری از ترکیه برخاسته و موضوع را مسکوت گذارده‌اند.
امروز مرکز ثقل تبلیغات پان‌ترکیستی بیشتر در جمهوری آذربایجان است تا در ترکیه. بسیاری از پان‌ترکیست‌های آذربایجان همچون ایلچی‌بیگ، رئیس‌جمهوری اسبق آن کشور، ایجاد «آذربایجان بزرگ» را گام اول در تحقق اتحاد ترک‌های جهان می‌دانند. حکومت‌گران باکو در راه اهداف «ملی» خود در مرحله‌ی فعلی مشغول مسأله‌ی قره‌باغ هستند و بر طبل جنگ با ارمنستان می‌کوبند. در این کار اسرائیل حمایت همه‌جانبه‌ی خود را از آذربایجان اعلام داشته و در تسلیح آن کشور کوتاهی نکرده است.

در پایان سخن:
 
نویسنده‌ی مقاله انتظار دارد که خوانندگان همواره تفاوت بین یهودی و صهیونیست را مد نظر داشته باشند و آن دو را یکی نپندارند. صهیونیست‌ها ناسیونالیست‌های افراطی یهودی هستند که مانند ناسیونالیست‌های افراطی دیگر ملل (ارمنی، ترک و کرد و…) اصرار دارند خود را نماینده‌ی کل ملت معرفی کنند و با همین دیدگاه انتقادات وارده به خود را به کل «ملت» نسبت می‌دهند، در حالی که صهیونیست‌ها در میان خود یهودیان منتقدان بسیاری دارند. گفتنی است که در زمان هرتزل نیز شماری از فعالان یهودی در خصوص طرفداری وی از سلطان عبدالحمید و رژیم ترکیه سخت انتقاد داشتند و صمیمانه از نهضت آزادی‌بخش ارمنیان دفاع می‌کردند، چنان‌که امروز نیز بسیاری از یهودیان چنین موضعی دارند.
 
 
منابع:
۱٫ ویکی پدیای فارسی / عمالیق
۲٫ Wikipedia/Amalek
۳٫ Marwan Buheiry, Herzl and the Armenians, Journal of Palestine Studies, Autumn 1977 , p. 92
۴٫ گیراگوسیان ج.ترکهای جوان در برابر دادگاه تاریخ، جلد اول،ایروان،۱۹۸۲ (به زبان ارمنی) ص ۲۳۵-۲۳۶v
۵٫ J. M. Landau, Pan-Turkism in Turkey, A study of Irredentism , London , C. Hurst & Co. (Publishers) Ltd. 1981, p. 2
۶٫ Ibid.
۷٫ Kedourie, Ellie, Young Turks, Freemasons and Jews, Middle Eastern Studies, January 1971, p. 94
۸٫ Ibid. p. 100
۹٫ Ibid. p. 99
۱۰٫ اسماعیل رائین ، قتل عام ارمنیان در دوره ی سلاطین ال عثمان ،تهران ،۱۳۵۱ ،ص ۴۲-۴۳
۱۱٫ ایساهاکیان آودیک ، دفتر خاطرات ، ایروان ، ۱۹۷۷، (به زبان ارمنی) ، ص ۳۴۹ و ۳۵۱
۱۲٫ گیراگوسیان ج ، کتاب پیش گفته ، جلد دوم ، ص ۲۴۳
 
 
دوهفته نامه "هویس" شماره ۲۳۷
۲۹ فروردین ۱۳۹۶
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *