نگاهی به ترجمه‌های فارسی متون کهن ارمنی (بخش نخست)

گارون سارکسیان
 
249-hooys-farsi-3ارمنیان در طول زندگی چندهزارساله‌ی خود ارزش‌های فرهنگی بسیاری پدید آورده‌اند که یکی از آن‌ها متون کهن تاریخی است. پس از آفرینش الفبای ارمنی در آغاز سده‌ی پنجم میلادی کتاب‌های تاریخی مهمی نوشته شد که اکنون در علم تاریخ از ارجی فراوان و جایگاهی بلند برخوردارند. این کتاب‌ها به‌خصوص برای روشنگری تاریخ ایران و مشترکات ایرانیان و ارمنیان بسیار ارزشمند هستند. استاد سعید نفیسی در مقاله‌ای در سال ۱۳۰۹ خورشیدی درباره‌ی اهمیت منابع ارمنی می‌نویسد: «چون ملت ارمنی از اواسط سلطنت اشکانیان در مدت نزدیک به هزار و پانصد سال همواره کتب تاریخ تألیف کرده و چون همواره حوادث ارمنستان با وقایع ایران پیوستگی بسیار داشته است می‏توان از کتب مورخین ارمنی برای تحقیقات این مدت مدید بهره‏مند شد. عده‏ی این کتب بسیار است و برای هر یک از آن‏ها مقاله‏ای باید» . 
اکنون نزدیک به نود سال از انتشار آن مقاله گذشته است اما هنوز تعداد اندکی از آن منابع سترگ تاریخی به زبان فارسی ترجمه شده است. هنوز حوزه‌ی ترجمه‌ی متون کهن ارمنی به فارسی چندان پیشرفتی به ثبت نرسانده است و تعداد ترجمه‌ها در این حوزه به‌ هیچ وجه متناسب با حجم سترگ منابع موجود نیست.
نخستین تلاش‌ها در این باب به سال ۱۳۳۱ برمی‌گردد. در این سال خلاصه‌ای از کتاب «تاریخ ارمنستان» نوشته‌ی موسس خورناتسی (حدود چهل صفحه) با ترجمه‌ی آبراهام هواساپیان و به کوشش ابراهیم دهگان به فارسی ترجمه و در شهر اراک به چاپ رسید.
گام بعدی ترجمه‌ی گزیده‌ای از «تاریخ» کاتولیکوس آبراهام کرتاتسی بود. او در جزیره‌ی کرت به دنیا آمد، از این رو به کرتاتسی (اهل کرت) مشهور شد. از سال ۱۷۳۴ تا ۱۷۳۷ میلادی کاتولیکوس و رهبر دینی ارمنیان بود. آبراهام کرتاتسی روابط گرم و صمیمانه‌ای با نادرشاه داشت و کتابی به نام «تاریخ من و نادرشاه پارسی» نوشت. این کتاب آگاهی‌ها و گزارش‌های معتبری درباره‌ی جنگ‌های نادر با عثمانی و شرایط و اوضاع اقتصادی و سیاسی ارمنستان و ایران در سال‌های ۱۷۳۴-۱۷۳۶ ارائه می‌دهد. آبراهام کرتاتسی درباره‌ی دیدارهایش با نادرشاه و گفت‌وگوهای میان خود گزارش‌های مفصلی می‌دهد که می‌تواند برای شناخت بهتر اوضاع آن روزگار و شخص نادرشاه سودمند باشد. کاتولیکوس آبراهام کرتاتسی از اشخاص ارجمندی بود که برای تعیین پادشاه ایران از سوی تهماسب‌ قلی خان (نادرشاه بعدی) به دشت مغان دعوت شد و جزئیات ارزشمندی از آن مراسم را در کتاب خود آورد. 
این کتاب نیز به‌ گونه‌ای خلاصه شده به دست عبدالرضا سپنتا و استیفان هانانیان به فارسی ترجمه و در سال ۱۳۴۶ در اصفهان چاپ شد. ترجمه‌ی فارسی تنها فصل‌های ۲۲-۴۶ متن ارمنی را در برمی‌گیرد که عمدتاً مربوط به مراسم قوریلتای (همایش) دشت مغان است. از نقاط قوت ترجمه‌ی فارسی کتاب وجود چند فرمان چاپ‌نشده از نادرشاه است که مترجمان در پایان کتاب افزوده‌اند. اصل این فرمان‌ها در موزه‌ی جلفای اصفهان نگهداری می‌شود .
اثر ارزشمند دیگر «تاریخ تیمور لنگ» نوشته‌ی توما متسوپتسی است که منبع مهمی درباره‌ی تیمور لنگ و جانشینان اوست. توما در نیمه‌ی دوم سده‌ی ۱۴ میلادی در ارمنستان زاده شد. تاریخ او از رویدادهای سال ۱۳۸۰ میلادی آغاز و تا سال ۱۴۴۰ ادامه می‌یابد. توما معاصر وقایعی بوده که نوشته است.
ترجمه‌ی فارسی این کتاب نیز کامل نیست و بخش‌هایی مهم از متن اصلی که به رویدادهای سیاسی مربوط نمی‌شود ترجمه نشده است. غیر از آن، مبدأ ترجمه‌ی فارسی کتاب متن آذری بوده که خود آن ترجمه‌ای است از ترجمه‌ی روسی. بدین‌سان ترجمه‌ی متن از روی یک ترجمه‌ی دیگر می‌تواند تا حدی به متن نهایی آسیب رساند و آن را از متن اصلی ارمنی منحرف کند. چنان که در این کتاب می‌بینیم حتی نام مورخ دگرگون شده و به صورت «فوما» درآمده است. مترجم فارسی در پیش‌گفتار کتاب می‌نویسد: «آن‌چه اکنون زیر دست خواننده است، ترجمه‌ی واژه به واژه‌ای است با مقابله‌ی دو متن آذری و روسی اخیر». سپس ادامه می‌دهد: «مترجم گرچه در ترجمه دقت لازم را کرده است ولی از آن‌جا که متأسفانه با زبان و ادبیات ارمنی آشنا نیست، در حفظ شیوه‌ی بیان و لحن فوما متسوپی، خود را ناموفق می‌داند». با این حال، همت مترجم برای انجام کاری چنین بزرگ ستودنی و قابل تقدیر است. این کتاب با نام «ارمنستان در زمان تیمور لنگ» به دست ح. صدیق به فارسی ترجمه و در سال ۱۳۵۷ در تبریز چاپ شده است.
یکی از نمونه‌های موفق ترجمه‌ی منابع تاریخی ارمنی به فارسی اثر کم‌حجم پطروس دی سرکیس گیلاننتس است که در نیمه‌ی نخست سده‌ی ۱۸ میلادی نوشته شده و به شرح هجوم افغان‌ها به اصفهان، پایتخت ایران صفوی و محاصره و تصرف آن می‌پردازد. اگرچه برهه‌ی زمانی بیان شده در این کتاب بسیار کوتاه است و از آغاز مارس ۱۷۲۲ میلادی تا آخر اگوست ۱۷۲۳ را دربر می‌گیرد اما در این مدت کوتاه وقایع بسیار مهمی روی داده است. پیروزی محمود افغان در جنگ گلون‌آباد (۸ مارس ۱۷۲۲) و محاصره و تصرف اصفهان (اکتبر ۱۷۲۲)، تسلیم شاه سلطان حسین، بر تخت نشستن محمود افغان و کشتار شماری از سران حکومت صفویه از رویدادهای مهم این دوره‌ی کوتاه است. 
این کتاب نخست به کوشش دکتر کارو میناسیان از زبان ارمنی به زبان انگلیسی ترجمه شد. ایران‌شناس برجسته دکتر لارنس لاکهارت ترجمه‌ی دکتر کارو میناسیان را خدمت بزرگی می‌شمارد. لاکهارت بر حسب درخواست مترجم، پیشگفتاری مفصل و پانوشت‌هایی ارزشمند به آن افزود. ترجمه‌ی فارسی این اثر از روی متن لاکهارت به دست محمد مهریار صورت گرفته و در ۱۳۷۱ در اصفهان به چاپ رسیده است.
پس از چاپ خلاصه‌ی کتاب موسس خورناتسی، نخستین بار این کتاب در سال ۱۹۸۴ از سوی پروفسور گئورگی نعلبندیان به صورت کامل ترجمه و از سوی دانشگاه دولتی ایروان منتشر شد. موسس خورناتسی، نویسنده‌ی کتاب تاریخ ارمنستان که به پدر تاریخ‌نگاری ارمنی شهرت دارد در حدود سال ۴۱۰ میلادی در روستای خورن در ارمنستان باستان به دنیا آمد و تحصیلات ابتدایی را در همان جا گذراند. سپس برای گذراندن تحصیلات عالی به شهر واغارشابات رفت و شاگرد مسروب ماشتوس شد. او در مراکز برجسته‌ی علمی آن روزگار در مصر و شام و روم دانش آموخت و کتاب ارزشمند «تاریخ ارمنستان» را در سال‌های ۴۷۵-۴۸۰م به نگارش درآورد. خورناتسی تاریخ ارمنیان را از مبدا آفرینش و خاستگاه بشر آغاز کرده و تا برافتادن دودمان اشکانیان ارمنی (۴۲۸م) ادامه داده است. خورناتسی در نوشتن اثر خود از منابع بسیاری سود جسته و نام شماری از آ‌ن‌ها را آورده است.
ترجمه‌ی «تاریخ ارمنستان» به کوشش گئورگی نعلبندیان در مجامع علمی ایران از شناخت نسبتاً خوبی برخوردار شد. موسس خورناتسی ترجمه‌ی دیگری نیز دارد که توسط ادیک باغداساریان به انجام رسیده و در سال ۱۳۸۰ شمسی چاپ شده است. این ترجمه دارای پیشگفتار مفصل و پانوشت‌های استپان مالخاسیان است. خود مترجم نیز برای درک بهتر متن پانوشت‌های فراوانی افزوده است.
پروفسور گئورگی نعلبندیان دارای ترجمه‌ی ارزشمند دیگری است به نام «در رد فرق دینی» نوشته‌ی یزنیک کوغباتسی، فیلسوف و مترجم سده‌ی پنجم میلادی. یزنیک در حدود سال ۳۸۰م در روستای کوغب ارمنستان زاده شد و نزد مسروب ماشتوس شاگردی کرد. سپس در مراکز مهم علمی آن روزگار دانش آموخت و زبان‌های آسوری و یونانی را فرا گرفت. کتاب «در رد فرق دینی» دارای چهار بخش است که در این بخش‌ها از موضع یک روحانی مسیحی به نقد و رد دین‌ها و عقاید فلسفی روزگار خود، از جمله جهان‌بینی مشرکان، آموزه‌های فیلسوفان یونان باستان و آیین زروانی پارسیان می‌پردازد. این کتاب نیز از سوی دانشگاه دولتی ایروان در ۱۹۸۹م منتشر شده است.
یکی از ترجمه‌های مهم در حوزه‌ی متون کهن ارمنیان ترجمه‌ی کتاب «فغان‌نامه» نوشته‌ی گریگور نارِکاتسی، عالم الهی، فیلسوف و دانشمند ارمنی سده‌ی ۱۱م است. این کتاب اگرچه منبع تاریخی نیست اما در حوزه‌ی ادبیات کهن ارمنی در بالاترین درجه‌ی اهمیت جای دارد. «فغان‌نامه» مجموعه‌ای است از راز و نیازهای عارفانه که نارکاتسی می‌کوشد با آن در اعماق روح انسان کاوش کند. این کتاب توسط آزاد ماتیان از متن اصلی ارمنی به فارسی ترجمه شده و در سال ۱۳۸۱ از سوی نشر فردا در اصفهان به چاپ رسیده است. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

دوهفته نامه "هویس" شماره ۲۵۱
۷  آذر ۱۳۹۶
 

    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *