از ماساجی اینووِه تا دیانا آبکار

 
زمینهسازان روابط دوستانه ژاپن با ارامنه در آغاز قرن بیستم
 
آرش شهنواز
 
 
وقتی از زمینهسازان روابط دوستانه ژاپن با ارامنه در اغاز قرن بیستم سراغ میگیریم، عمدتا یک نام بیش از سایرین جلب نظر میکند؛ خانم دیانا آبکار، کنسول افتخاری نخستین جمهوری ارمنستان در ژاپن. اما در کنار این بانوی خوشنام افراد دیگری نیز بودهاند که پیش از او در این راه گام نهادهاند. ماساجی اینووه ژاپنی یکی از آنهاست که کمتر نامش شنیده شده است.
دیانا آقابگ آبکار سال ۱۸۵۹م. در برمه به دنیا آمد. پدر و مادرش از ارامنه ایران بودند و وی پس از ازدواج با میکائیل آبکار که از بازرگانان جلفای اصفهان بود، همراه همسرش به سال ۱۸۹۱م. ساکن ژاپن شدند. او یک سال پس از اقامت در ژاپن، نخستین رمان خود با نام سوزان و چندی بعد رمان داستان های خانگی جنگ را منتشر کرد. او در جریان کشتار ارامنهی شهر آدانا در عثمانی سال ۱۹۰۹، یادداشتهایی درباره این مسأله در مطبوعات ژاپن منتشر کرد.
پس از این واقعه حدود پانصد تن از ارامنهای که از مهلکه گریخته بودند با گذشتن از سیبری وارد شهر ولادی وستوک ( واقع در خاور دور روسیه ) شدند. سال ۱۹۱۰م. بود و خانم آبکار با نفوذی که در میان دولتمردان ژاپنی داشت شماری از پناهجویان ارمنی را در سرزمین آفتاب تابان اسکان داد و تحت سرپرستی خود گرفت. آنهایی که در ولادی وستوک مانده بودند نیز امکانات زندگی دریافت کردند. کمک دولت ژاپن به ارمنیان داخل خاک روسیه، بنا به درخواست دیانا آبکار، با در نظر گرفتن این واقعیت که در اوایل قرن بیستم میلادی دولتهای ژاپن و روسیه به علت جنگ  1905م. روابط خصمانهای با هم داشتند بیانگر اعتماد دولت ژاپن به دیاناست. این اعتماد به حدی بود که در صورت برخورد با هر مشکلی در خصوص ارمنیان ژاپن به خانم آبکار مراجعه میشد. ۱
با شروع جنگ جهانی اول و قتلعام ارامنه ساکن عثمانی در سال ۱۹۱۵، خانم آبکار به یاری آنهایی شتافت که توانسته بودند خود را به منطقه شرق آسیا برسانند. وی تا سال ۱۹۲۰ بالغ بر نُه کتاب نوشت که عمدتا به مسأله کشتار ارامنه و روابط بینالمللی میپرداخت. در سال ۱۹۲۰ ژاپن یکی از نخستین کشورهایی شد که استقلال جمهوری ارمنستان را به رسمیت شناخت. بدون شک تأثیر دیانا آبکار در این زمینه انکارناپذیر است. در نامهای به تاریخ ۲۲ جولای ۱۹۲۰ که به امضای وزیر امور خارجه وقت ارمنستان رسیده، هامو اوهانجانیان در شناخت و تحسین ازخودگذشتگیهای دیانا آبکار، او را کنسول افتخاری در ژاپن اعلام کرد.۲ البته خدمات خانم آبکار در این سمت، با استقرار حکومت شوروی در ارمنستان در دهه ۱۹۲۰ به پایان رسید. اما او که هرگز موفق به دیدن ارمنستان نشد، تا پایان عمر در ۱۹۳۷ هیچگاه از کمک به هموطنانش دریغ نکرد.
همانطور که در آغاز آمد، پیش از خانم آبکار نیز افراد عمدتا ژاپنی بودهاند که در راه ایجاد روابط دوستانه میان ژاپن و ارامنه در آغاز قرن گذشته کوشیدهاند؛ افرادی چون فوکوشیما۳ و یا ماساجی اینووه که بدون شک نقش آقای اینووه در این بین بیشتر است. ماساجی اینووه آخرین مسافر یا مأمور گسیل شده ژاپن به ایران و قفقاز در دوره میجی ( سالهای ۱۸۶۷ تا ۱۹۱۲، عصر تجدد ژاپن) است که سفرنامهای از او در دست داریم.۴ او در سفرنامه خود در قسمتهای مربوط به ارمنیان دیدگاه مثبتی نسبت به خواسته آنها ـ داشتن کشوری مستقل ـ  ابراز کرده است. اینووه که متولد ۱۸۷۶ است، هنگامی عازم این سفر شد که ژاپن با نگرانی از قدرت یافتن روسیه در ماوراءالنهر و تحکیم نفوذ این دولت در ایران، بررسی و برآورد جریان رویدادها در این سرزمینهای کمتر شناخته شده برایش اهمیت اساسی داشت. با این هدف ماساجی اینووه در ماههای اوت و سپتامبر ۱۹۰۲ از فرصت تعطیلات تابستانی دانشکده حقوق دانشگاه وین (اتریش) که در آن مشغول به تحصیل بود، استفاده کرد و راهی شرق اروپا، ماوراءالنهر، ایران و قفقاز شد. ماحصل این سفر در سال ۱۹۰۳ به صورت سفرنامهای منتشر شد که بسیار مورد استقبال مقامات ژاپنی قرار گرفت.
دکتر هاشم رجب زاده، مترجم بخش ایران و قفقاز سفرنامه ماساجی اینووه به زبان فارسی، در مقدمه کتاب خود پیرامون اهمیت یادداشتهای سفر اینووه برای دولت وقت ژاپن از جمله نوشته است که « با مرور یادداشتهای سفر ماساجی اینووه و نیز یا ستایشنامههایی که شماری از دولتمردان و امیران لشکری ژاپن بر سفرنامه او نوشتهاند پیداست که این مسافر جوان، سیاح سادهای نبوده که فقط از سر کنجکاوی و برای دیدن کوه و کویرهای دور و دراز تن به مخاطره داده است. تحرک ژاپن و فرستادگانی نظیر ماساجی اینووه را باید در پرتو تلاشهای این کشور در تدارک جنگ با روسیه که سرانجام در اوایل ۱۹۰۴ در گرفت، بررسی کرد».۵ از این رو میتوان گمانهزنی کرد که در کنار مطالب اینووه درباره مسائل مرتبط با روسیه که در زمان خود مورد توجه حاکمان ژاپن قرار داشته، هر آنچه وی درباره دیگر موضوعات از جمله مسأله ارمنیان مطرح می کرده نیز برای آنها اهمیت داشته است. شاید نه در همان زمان، اما در سالهای بعد مثلا وقتی خانم دیانا آبکار از ایشان برای کمک به ارامنه طلب یاری میکرده و یا هنگامی که نخستین جمهوری ارمنستان اعلام موجودیت میکند. البته ناگفته پیداست که این تنها یک نظریه است و کارشناسان مسائل تاریخی و اهل فن باید در جای خود به آن بپردازند.
برای آشنایی با دیدگاههای ماساجی اینووه درباره ارامنه، بخشهای کوتاهی از سفرنامه ایران و قفقاز او که به خواسته ارمنیان برای داشتن کشوری مستقل اشاره دارد میآوریم: «مردی که مرا در ورودم به تبریز به هتل قفقاز راهنمایی کرد یک ارمنی بود به نام ارمیان که مستخدم دولت ایران و معاون اداره گمرک بود. او به انگلیسی، فرانسه و روسی صحبت میکرد. با من مهربان بود، زیرا که ژاپن را دوست داشت. در نخستین شب اقامتم در تبریز، او با دعوت کردن از چند همکارش برایم در یک رستوران مهمانی داد. ارمنیهایی که به این مهمانی آمدند همه با یکی دو زبان خارجی آشنایی داشتند و مردمی تحصیلکرده بودند. آنها سر شام سرود ملی ارمنستان را خواندند و با ساز و موسیقی به شور و سرور مهمانی افزودند. دلم برای این مردم بیچاره که کشورشان را از دست دادهاند میسوزد».
او در بخش دیگری از سفرنامه خود چنین افزوده است: «از او (ارمیان) پرسیدم چرا چنین گرم از من  پذیرایی میکنید؟ پاسخ داد ارمنیان خواستار استقلال و آزادیاند و این حقیقت را ارج مینهند که ژاپن در دنیا سر بلند کرده و سرشار از حال و هوای استقلالجویی و آزادیخواهی است. او را از ارمنیهایی که نگران آینده قوم و سرزمین خویشاند یافتم».
 
توضیحات:
۱ـ شاهن هوسپیان، اولین سفیر زن جهان، فصلنامه پیمان شماره۵۷
۲ـ آرا قازاریانس، دیانا آبکار، ترجمه نسیم نجفی، دوهفتهنامه اجتماعی فرهنگی هویس شماره۱۳۰
۳ـ فوکوشیما، امیر لشکر ژاپنی است که در اواخر قرن نوزدهم از ایران دیدار کرده و اینطور که از سفرنامه ماساجی اینووه بر میآید دیدگاه مثبتی نسبت به ارامنه داشته است.
۴ـ ماساجی اینووه، سفرنامه ایران، ترجمه هاشم رجب زاده با همکاری کینجی ئه اورا، انتشارات طهوری ـ ۱۳۹۰
۵ـ همان.
 
 
دوهفته نامه "هویس" شماره ۱۴۱
۵ اسفند ۱۳۹۱

    Tags:

    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *