تصویری از موج دوم بازگشت ارامنه به ارمنستان شوروی

نخستین موج مهاجرت گسترده ارامنه ایران به ارمنستان شوروی در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم اتفاق افتاد. بنا بر قراردادی میان دولت ایران و اتحاد جماهیر شوروی، ایران امکانات مهاجرت ارامنه ایران به شوروی را فراهم آورد. این مهاجرت نِرگاقت خوانده می‌شد، یعنی مهاجرت به درون. در واقع ارامنه به موطن تاریخی خود باز می‌گشتند. در مواردی تمام اهالی روستاها به تهران منتقل و از آن جا راهی ارمنستان می‌شدند. بعد از مدّتی این قرار داد ملغی شد و تعدادی از روستاییانی که در راه ارمنستان در تهران توقف کرده بودند دیگر به روستاهای خود برنگشتند و شهرنشین شدند.

امّا مهاجرت به ارمنستان به کلی متوقف نشد. حالا خانواده‌ها جداگانه در کنسول گری ارمنستان ثبت نام می‌کردند و بعد از گذراندن مراحل مختلفی که معمولا چند سال طول می‌کشید به ارمنستان می‌رفتند. خانواده‌های مهاجر معمولاً روزهای دوشنبه با قطار از تهران و از طریق جلفا و نخجوان عازم ایروان می‌شدند. عکسی که در این صفحه می‌بینید، ورود یکی از قطارهای حامل مهاجران ارمنی-ایرانی به ایستگاه ایروان را نشان می‌دهد. عکس از یکی از شماره‌های سال 1963 مجله سُووِتاکان هایاستان (ارمنستان شوروی) برداشته شده است. سووتاکان هایاستان مجله‌ای بود که توسط دولت ارمنستان برای ارامنه دیاسپورا منتشر می‌شد. زیر عکس از قول تازه واردها نوشته شده است:

درود بر شما، هموطنان گران قدر. سپاس. ما سلام گرم هموطنانِ در دیاسپورا مانده ی خود را برای شما به ارمغان آورده‌ایم. ما آمده‌ایم تا دست در دست شما، در راه رونق و رفاه بیش از پیشِ ارمنستان محبوب‌مان بکوشیم.

در گزارشی که در همان مجله آمده است می‌خوانیم که در ماه مارس دو کاروان از مهاجران وارد ارمنستان شده است. کاروان نخست 12 مارس به وطن رسید. در ایستگاه‌های ایروان و آرتاشاد استقبال گرمی از شهروندان جدید ارمنستان به عمل آمد. تازه‌واردها 108 نفر بودند. هفت خانواده در گیرُواکان و باقی در لوساوان سکنی داده شدند. در هر دو شهر نمایندگان کارگران با محبت و توجه بسیار از سوی خانواده‌های به وطن بازگشته مورد استقبال قرار گرفتند و همگی در آپارتمان‌های روشن و مناسب جای داده شدند و بر سر کارهای پیش‌بینی شده گماشته شدند.

ناگفته نماند که بسیاری از این خانواده‌ها که به امید کار و زندگی بهتر به ارمنستان رفته بودند سرخورده شدند و بسیاری‌شان در سال‌های بعد به آمریکا مهاجرت کردند.

دوهفته نامه "هويس" شماره 93

4 اسفند 1389