هامو بگنازاریان: بنیان گذار سینمای ارمنستان

سینمای ارمنستان با نام هامو بگنازاریان عجین شده است. او کارگردان نخستین فیلم بلند ارمنی (ناموس)، کارگردان نخستین فیلم ناطق ارمنی (پپو)، و سازنده بیش از ده فیلم، از کمدی و حماسی گرفته تا مستند و نیمه مستند بود. زندگی بگنازاریان با سینمای عجین شده بود. به قول خودش عشق او به سینما از ان دل دادن‌های در نخستین نگاه بود. در کودکی صحنه‌ای از دریا را در تماشاخانه‌ای در ایروان پیش از انقلاب دید و از همان آن دل به این جادو بست. در جوانی در مسکو دنبال تهیه‌کننده گشت و با پیدا کردن اولین تهیه‌کننده مدعی شد در زمینه سینما همه کار بلد است بکند و شد بازیگر فیلم‌های صامت روسی و در تعداد زیادی از فیلم‌های صامت با عنوان‌هایی چون لبخند مدوسا، شیطان آتشین، شیرین‌تر از زهر و پیروزمندان و شکست‌خوردگان بازی کرد. بعد از انقلاب اکتبر و سوسیالیستی شدن منطقه قفقاز، نخستین فیلم‌های بلند خود را در جمهوری گرجستان شوروی کارگردانی کرد. در اواسط دهه 1920 به ارمنستان آمد و با ساخت دو فیلم ناموس (1926) و شُر و شُرشُر (1926) که اولی درامی با فضای تلخ و دومی یک کمدی شاد بود، توانایی خود را در فیلم سازی حرفه‌ای با ژانرهای حرفه‌ای و در عین حال با ارزش‌های هنری آشکار، به رخ کشید. او سپس فیلم‌های حماسی ساخت که در آن‌ها توانایی‌اش در اداره صحنه‌های باز و جمعیت را به نمایش گذاشت و بعد فیلم‌هایی نزدیک به فیلم‌های مستند مردم‌نگارانه درباره قومیت‌های مختلف ساخت. جالب است بدانید که فیلم خزپوش او درباره مبارزات کارگران ایرانی است، زاره درباره کُردهاست، مرد سپیده‌دم در آذربایجان ساخته شده و چچن‌ها موضوع فیلم مردی با مدال هستند. دنیای او البته با دنیای پاراجانف زمین تا آسمان فرق دارد، امّا علاقه او به کار در فرهنگ‌های گوناگون به علاقه پاراجانف شباهت دارد. ایگدنبو آخرین فیلم صامت اوست که با نگاهی شاعرانه، زندگی مردمان ساکن حاشیه رودخانه آمور را به تصویر کشیده است و به گمان برخی‌ها باید شاهکار او به حساب بیاید.

نخستین فیلم ناطق ارمنی به نام پپو بر اساس یک نمایش نامه مشهور ارمنی به قلم گابریل سوندوکیان که داستانش در تفلیس می‌گذرد و از زندگی لوطی‌های این شهر و برخورد آن‌ها با ثروتمندان تازه به دوران رسیده می‌گوید، کار هامو بگنازاریان است. او در سال‌های جنگ دستریک را ساخت، امّا بعد از جنگ نتوانست خود را با شرایط صنعت فیلم سازی ارمنستان وفق دهد و ناچار ترک دیار کرد.

بگنازاریان واپسین دوره کاری‌اش را در تاجیکستان سپری کرد و در این جمهوری شوروی فیلم ساخت. فیلم‌های این دوره او از بین رفته است، امّا می‌دانیم در همین دوره اولین و آخرین فیلم رنگی خود را ساخت. می‌گویند او شیفته فیلم رنگی و امکانات خلاقه آن شده بود. بگنازاریان در سال 1965 در مسکو زندگی را وداع گفت.

دوهفته نامه "هويس" شماره 102

22 تیر 1390