حفاظت از مساجد شوشی و گفتگوی دینی میان ملت‌ها

آرمینه ملیک ایسرائلیان

آثار و بناهای تاریخی قراباغ، متعلق به هر دین و ملتی که باشد، تحت حفاظت و مراقبت مسئولان سیاسی و دینی جمهوری قراباغ کوهستانی قرار دارد. تعداد 9 مسجد ایرانی شهر شوشی که در اواخر سده 18م و اوایل سده 19م ساخته شده، گواه روشن این سخن است.

بیش‌تر این بناهای اسلامی که به مسلمانان شیعه و سنی تعلق دارد، در سده‌های 18م تا 20م ساخته شده و نشان می‌دهد که مسلمانان در برهه‌ای از زمان در آن منطقه زندگی کرده‌اند. بر دیوارهای این بناها عمدتاً آیاتی از قرآن و کتیبه‌هایی کوتاه دربارة تاریخ ساخت و نام سازنده آن‌ها دیده می‌شود. یکی از این بناها مسجد گوهر خانوم دختر ابراهیم خان است، که به «مسجد گوهرآغا» معروف است. (زنان مسلمانی را که از ثروت و موقعیت بالاتری برخوردار بودند نیز مانند مردان آقا (آغا) می‌نامیدند که نشانگر موقعیت اجتماعی بالای آنان بود).

بر اساس اطلاعاتی که از پژوهش‌های انستیتوی تاریخ آکادمی علوم جمهوری ارمنستان به دست آمده، می‌توان از بناهای اسلامی شوشی، که اکنون نیز پابرجا است، تصویری کلی ارائه کرد.

قدیمی‌ترین مسجد شوشی در سال 1752م (1167 هجری قمری) ساخته شده است. در کتیبه‌ای که در سمت راست سردر ورودی مسجد وجود دارد در سه سطر چنین نوشته شده است: «قراباغ، کار معمار کربلایی صفا خان، 1291 (75-1874م)».

مسجد دیگر شهر که تاریخ ساخت آن به سال 84-1883م تعلق دارد، دومین مسجدی است که پس از آزادی شهر شوشی با تلاش انجمن «شِن» [به ارمنی: عمران و آبادانی] بازسازی شد. این مسجد چهار ستون اصلی و صحن گسترده‌ای دارد و در گوشة جنوب غربی آن مناره‌ای آجری برافراشته شده است. بر روی کتیبه‌ای سه سطری که در بالای سردر ورودی این مسجد قرار دارد باز هم از معمار مسجد، کربلایی صفا خان، نام رفته و تاریخ آن به سال 1301 (84-1883م) آمده است. در یکی از کتیبه‌های این مسجد که هفت سطر دارد نخست از ا...، سپس از حضرت محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین نام رفته و تاریخ ساخت آن سال 1312 هجری قمری قید شده است. از دیگر مساجد معروف شهر شوشی مسجدی است دارای دو مناره که در اواخر سدة 19م بنا شده است. این مسجد چهار ستون اصلی و صحنی بزرگ دارد و در سمت شمال آن بناهایی ساخته شده است. این مسجد نیز از ساخته‌های معمار کربلایی صفا خان در 1301 هجری قمری است. در قبرستان نزدیک مسجد چند سنگ قبر دارای نوشته وجود دارد که تاریخ آن در آغاز قرن 20م است. بر روی سنگ قبرها نوشته‌هایی وجود دارد که دارای محتوای دینی و فلسفی جالبی هستند. بر سنگ قبری که در حالت عمودی قرار دارد در شش خط آمده که این قبر به مرحوم خواجه فرزند مرحوم حاجی محمد تعلق دارد و تاریخ وفات نیز به سال 1323 هجری قمری [6-1905م] است. بر روی سنگ قبر دیگری در هفت سطر آمده که این قبر از آن مرحوم مغفور کربلایی نورایی فرزند مرحوم کربلایی حسین علی زاده است و تاریخ وفات را روز 29 جمادی الآخر 1323 [اگوست 1905م] قید می‌کند. بر سنگ قبر دیگری نام شهید مظلوم مرحوم علی فرزند حاجی اسکندر نوشته شده و تاریخ آن 27 جمادی الثانی 1323 [29 اگوست 1905م] است. نوشته‌های روی سنگ قبرهای این قبرستان عمدتا شرح حال مرحومان است.

دیگر مساجد شوشی که در دو دهه نخست 1900م ساخته شده‌اند از نظر زیبایی و تزئینات هنری به پای مساجد پیشگفته نمی‌رسند و هیچ اشاره کتبی به چگونگی ساخت آن‌ها نشده است. این مساجد و دیگر مساجد معروف‌تر همگی دارای نوشته‌هایی شامل آیات قرآنی هستند.

نوسازی مساجد ایرانی آرتساخ (قراباغ) به کمک نیکوکاران ارمنی، دولت و رهبر دینی ارمنیان آرتساخ، و با پایبندی به روحیه سازنده مردم ارمنی و اصول انسانی انجام می‌شود. امروز نیز بناهای مذهبی مسلمانان که از قدمت کمتری برخوردارند، در خاک ارمنیان و در کنار کلیساهایی که عمرشان به چندین سده می‌رسد، پابرجا هستند. این واقعیتی در تاریخ معاصر ماست که حکایت از سازگاری دینی دارد؛ واقعیتی که نیازمند جایگاه شایسته خود در روابط میان ملل است. و آنچه ستودنی است و می‌تواند سرمشق قرار گیرد، همانا بازسازی و حفاظت کلیساهای ارمنی در خاک جمهوری اسلامی ایران است که هنوز باید اقدام‌های نویدبخش تازه‌ای به دیگر همسایگان ما نشان دهد. یکی از آن‌ها طرح بازسازی کلیسای هوویو Hoviv در مرز ایران است.

آری، چنین است گفتگوی ملت‌ها و مذاهب؛ گفتگویی که نه به ذخایر نفتی دولت‌ها بستگی دارد و نه به وسعت خاک آن‌ها؛ بلکه تنها بستگی به تمدن و منش آن ملت دارد.

ترجمه: گارون سرکیسیان

دوهفته نامه "هويس" شماره 108

20 مهر 1390