اتصال آسیا به اروپا

اهميت راه آهن مشترك ايران ـ ارمنستان

سركيس مانوكيان

اگرچه ایران و ارمنستان در 13 آوریل 2009 (24 فروردین 1388) در خصوص احداث خط راه آهن مشترك به توافق رسیدند اما این پروژه اكنون در مراحل آغازین خود است و هنوز تبدیل به طرحی اقتصادی نشده است. و گرچه هنوز به طرح اقتصادی تبدیل نشده اما به هر حال در میان صحبت های مقامات رسمی و عالی رتبه، سفرای دو كشور و همچنین كارشناسان مسایل قفقاز، بخش مهمی را به خود اختصاص داده است. همین مسأله باعث شد تا نگارندگان این مقاله، با توجه به اهمیت موضوع، این مقاله را برای دادن اطلاعات بیش تر و منسجم تر به علاقه‌مندان و كارشناسان این حوزه بنویسند و اهمیت راه‌بردی این پروژه را یادآوری نمایند.

راه آهن ایران ـ ارمنستان، مرند را به مرز زمینی دو کشور یعنی نوردوزـ مِقری متصل می‌کند كه طول آن بر اساس محاسبات اولیه در حدود 60 کیلومتر است و از نوردوز تا نخستین شبکه خطوط راه آهن در داخل کشور ارمنستان حدود 410 کیلومتر است كه در مجموع 470 كیلومتر را تشكیل می دهد.

 جمهوری اسلامی ایران مطالعات مقدماتی را در آن قسمتی كه به این كشور مربوط می شود، انجام داده است و بانک توسعه آسیایی نیز اعتباری بالغ بر یک‌ونیم میلیون دلار وام به طرف ارمنی اختصاص داده است تا مطالعات مقدماتی خود را به پایان برساند اما گویا تا به حال این امر انجام نشده است.

مهم‌ترین مشكل در ساخت این راه آهن پیدا کردن منابع مالی برای احداث آن در بخش ارمنستان است كه به حدود 2میلیارد دلار سرمایه گذاری نیاز دارد. علاوه بر بانک توسعه آسیایی، بلغارستان و ایران نیز علاقه‌مندی خود را برای شركت در ساخت این پروژه اعلام كرده اند.

اهمیت راه آهن ایران ـ ارمنستان برای جمهوری اسلامی ایران:

این راه آهن برای ایران از نظر گسترش نقش استراتژیكی اهمیت زیادی دارد و می توان آن را گزینه ی جدید در محاسبات منطقه ای به حساب آورد. راه آهن ایران   ارمنستان به ایران و دیگر كشورهای آسیایی این امكان را می‌دهد كه نه تنها از طریق جمهوری آذربایجان بلكه از بالای ارمنستان و از طریق بندرهای گرجستان در دریای سیاه راهی دیگر به اروپا بیابند. از طریق این راه،  در مقایسه با راه آهن تركیه به سمت اروپا، از هزینه انتقال كالای ایرانی 15 ـ 5 درصد كاسته خواهد شد و همچنین در مقایسه با راه آهن جمهوری آذربایجان حتی از این درصد نیز كم‌تر خواهد بود. به همین خاطر ارمنستان برای حمل‌ونقل ایران گزینه دیگری برای عبور به سمت قفقاز و اروپاست و از وابستگی ترانزیتی ایران به تركیه و جمهوری آذربایجان كاسته خواهد شد.

لازم به ذكر است كه در صورت وجود راه جدید و بهبود روابط ایران با اروپا، انتقال بار و رشد مبادله كالاها به كشورهای اروپایی افزایش خواهد یافت و تحریم‌های اقتصادی علیه ایران نیز كاهش پیدا می كند. به  علاوه رابطه تجاری ـ اقتصادی با گرجستان نیز افزایش می‌یابد.

جدای از نقش ترانزیتی و استراتژیكی، این راه آهن وسیله ارزانی برای انتقال مواد خام معدنی، صدور محصولات معدنی، مصالح ساختمانی طبیعی و کنستانتره فلزات از ارمنستان به ایران خواهد بود، مخصوصا این  كه ایران همیشه برای ورود فلزات تقاضای زیادی داشته است. به  علاوه با گشایش کارخانه متالوژی در ایران تقاضای سنگ معدن فلزات و کنستانتره‌های وارداتی از ارمنستان افزایش بیش‌تری خواهد یافت.

اهمیت راه آهن ایران ـ ارمنستان برای جمهوری ارمنستان:

ارمنستان كشوری محصور در خشكی است كه مرزهاش از طرف دو كشور همسایه یعنی جمهوری آذربایجان و تركیه بسته شده است و همچنین ارتباط سیاسی و اقتصادی اش با گرجستان نیز مطابق با تحولات منطقه و مسایل سیاسی دو كشور در نوسان است. برای مثال جنگ پنج  روزه روسیه ـ گرجستان نشان داد كه اقتصاد ارمنستان چه‌قدر آسیب‌پذیر است و چه قدر به راه‌آهن گرجستان وابسته است. در حالی که از طریق راه آهن ایران ـ ارمنستان می تواند به دریا راه یابد و از این انزوای اقتصادی كه سالانه حدود پانصد میلیون دلار ضرر اقتصادی می بیند، خارج شود.

به طور كلی اهمیت این پروژه برای ارمنستان از چند جهت مهم است: 1ـ به عنوان راه جدید دیگری به سمت ایران و از سمت ایران به طرف ارمنستان. 2ـ ایجاد ارتباط راه‌آهنی میان مناطق جنوبی، مركزی و شمالی ارمنستان. 3ـ به دست آمدن راه‌های تازه‌‌ای به سمت دریای خزر، خلیج فارس، روسیه ،آسیای مركزی و دیگر كشورهای آسیایی. 4ـ تبدیل ارمنستان به كشوری ترانزیتی برای عبور كالاهای ایرانی به طرف بندر‌های پوتی و باتومی گرجستان که حمل‌ونقل شمال ـ جنوب از طریق آن انجام خواهد شد و همچنین در صورت بازگشایی مجدد راه آهن گیومری ـ قارص و راه‌آهن آبخازیا بر نقش ترانزیتی این كشور افزود خواهد شد.

علاوه بر موارد فوق وجود راه آهن باعث رشد حجم سرمایه‌گذاری ایران و سایر كشورها در ارمنستان خواهد شد و این مسأله ضرورت ایجاد منطقه‌ی آزاد اقتصادی را در مرزهای ‌دو كشور به وجود می آورد و ممكن است بار دیگر ساخت پالایشگاه نفت در مرز مِقری را در دستور کار قرار دهد.

لازم به ذكر است كه اگرچه اكنون ایران برای ارمنستان كشوری ترانزیتی و بسیار ارزشمند است و مبادله كالا از طریق كامیون ها انجام می گیرد اما حمل‌ونقل از طریق راه‌آهن، برخلاف راه های ارتباطی هوایی و زمینی، ارزان تر است و از هزینه-های ترانزیتی ارمنستان به طور قابل ملاحظه ای كاسته و باعث فعال شدن روابط متقابل تجاری خواهد شد. برای مثال سالانه حدود پنجاه‌هزار اتومبیل باری ایرانی وارد ارمنستان می‌شود و كالاهای ایرانی از طریق ارمنستان نیز به دیگر كشورها منتقل می شوند. میانگین هزینه ی انتقال بار (1تن در 1كیلومتر) با اتومبیل های باری به ارمنستان یك دلار و شش سنت است اما از طریق راه آهن چهار سنت خواهد بود. در نتیجه هزینه‌های انتقال بارها از 5/1 تا 5/2 برابر كاهش پیدا می‌كند.

سالانه 600 هزار تن محموله از طریق وسایل نقلیه میان ایران و ارمنستان مبادله می‌شود و اگر تمام آن ها با راه‌آهن جابه جا شود، برای انتقال هر كیلومتر حداقل 15 ـ 12هزار دلار صرفه جویی می‌شود. اگر این مبلغ را در چند صدكیلومتر ضرب كنیم (مسافتی كه بار باید از ایروان به طرف ایران و یا برعكس بپیماید) سالانه ده ها میلیون دلار صرفه‌جویی خواهد شد، به-علاوه ایران و ارمنستان بعد از چند سال از به‌كارگیری راه‌آهن تبدیل به كشورهای ترانزیتی بین‌المللی خواهند شد و ممكن است میزان حمل و نقل سالانه آن‌ها به 3 ـ 2 میلیون تن و حتی بعداً به 9ـ 7 میلیون تن برسد. همچنین در اثر كاهش هزینه‌های حمل ونقل  قیمت كالاها در بازار ارمنستان و حتی قیمت كالاهای صادراتی خود ارمنستان نیز كاهش می‌یابد در نتیجه كالاهای ارمنی می توانند با كالای كشورهای خارجی رقابت كنند.

با یک محاسبه ساده، ساخت راه آهن تقریبا 1 تا 5/1 درصد تولید ناخالص ملی سالانه جمهوری ارمنستان رشد در پی خواهد داشت و این رشد در زمان بهره برداری دارای بازده 6/0 تا 1 درصد خواهد بود. همچنین درآمدهای بودجه دولتی كه در گرو رشد درآمدهای گمركی، حمل ونقل ترانزیتی، حجم گردش كالا، مالیات بر درآمد شركت راه آهن و پرداخت مالیات از سوی خدمات جانبی راه آهن است، افزایش خواهد یافت.

در ارمنستان مخالفان این پروژه فقط نگرانی‌های اقتصادی دارند، اما به اهمیت ساخت راه‌آهن از نظر ژئواكونومیك اذعان دارند. دلایل آن‌ها مشكلات تأمین منابع، افزایش بدهی خارجی ارمنستان، مدت برداشت سرمایه‌گذاری اولیه و تأمین حداقل حجم حمل و نقل است.

راجع به این نگرانی ها باید گفت كه اتمام ساخت راه‌آهن 5 یا 6 سال  طول خواهد كشید و تا آن زمان حجم مبادلات تجاری ایران و ارمنستان به اندازه كافی افزایش خواهد یافت و از 600 هزار تن در حال حاضر به یك میلیون تن خواهد رسید، به  علاوه در صورت ترانزیت ایران با دیگر كشورهای آسیایی، حجم حمل ونقل سالیانه به 5ـ3 میلیون تن می‌رسد و مدت بازگشت سرمایه اولیه 20ـ15 سال طول خواهد كشید كه  سودآوری آن در مراحل اولیه 7ـ3 درصد خواهد بود و در آینده نیز افزایش می یابد. برای چنین طرح های بزرگی این شاخص بدی نیست، مخصوصا که سوددهی اقتصادی آن در بلند مدت چند برابر رشد خواهد كرد و حتی نُرم سودآوری اش افزایش می یابد.

 با عملی شدن راه آهن، حجم مبادله كالاها به طور واقعی افزایش خواهد یافت، مؤسسات متعددی شروع به كار می‌كنند و طرح‌هایی كه تا كنون به دلیل هزینه های ترانزیتی تحقق نیافته‌اند، اجرا خواهند شد. به علاوه به‌كارگیری تكنولوژی های مدرن ساخت و فناور ی های اطلاعات در عرصه مدیریت امور ساخت راه‌آهن باعث می‌شود مدت ساخت راه‌آهن كوتاه‌تر و همچنین با كیفیت تر شود.

با توجه به آن‌چه راجع به اهمیت ساخت راه آهن ایران ـ ارمنستان گفته شد می توان گفت ارمنستان به طور طبیعی بیش‌تر از ایران در ساخت این پروژه نفع می‌برد، بنابراین باید تمام سعی و تلاش خود را برای اجرای این طرح منطقه ای و بین-المللی به كار گیرد تا دو كشور و منطقه هرچه سریع تر از مزایای آن بهره‌مند شوند.

ترجمه و تلخیص: تورج خسروی

دوهفته نامه "هويس" شماره 112

16 آذر 1390